กระเดียด ๑ก. เอาเข้าข้างสะเอว เช่น กระเดียดกระจาด. (ข. กณฺเฎียต).
กระเดียด ๒ว. ค่อนข้าง, หนักไปทาง, เช่น กระเดียดเปรี้ยว
หน้าตากระเดียดไปทางแม่.
-กระเดียมใช้เข้าคู่กับคํา กระดี้ เป็น กระดี้กระเดียม.
-กระเดี้ยมใช้เข้าคู่กับคํา กระด้วม เป็น กระด้วมกระเดี้ยม.
กระเดือก ๑น. ส่วนของกล่องเสียง มีลักษณะโปนออกมากลางลำคอเหนือท่อลม
เห็นได้ชัดในผู้ชาย เรียกว่า ลูกกระเดือก.
กระเดือก ๒(ปาก) ก. กลืนอย่างลําบาก เช่น กระเดือกไม่ลงคอ
เต็มกระเดือก.
กระเดือกๆว. กระเสือกกระสนไปด้วยความลำบาก เช่น ว่ายน้ำกระเดือก ๆ.
กระเดื่อง ๑น. ส่วนหนึ่งของครกกระเดื่อง เป็นไม้ท่อนยาว ปลายด้านหัว
มีสากสำหรับตำข้าวที่อยู่ในครก เมื่อเหยียบปลายข้างหางแล้วถีบ
ลงหลุม หัวจะกระดกขึ้น เมื่อปล่อยเท้าหัวก็จะกระแทกลง;
(รูปภาพ กระเดื่อง)
เรียกเครื่องจักรนาฬิกาชิ้นหนึ่ง มีลักษณะคล้ายคลึงเช่นนั้นว่า
กระเดื่อง.
กระเดื่อง ๒ว. สูงขึ้น, โด่งดัง, ใช้ประกอบลักษณะของคุณงามความดี
เช่น ชื่อเสียงกระเดื่อง; แข็ง, กระด้าง, เช่น ยามเมื่อเจ้าเยื้องยุรยาตร
ก็มิได้ย่างลงเหยียบดินกระเดื่องใด. (ม. ร่ายยาว กุมาร),
นิยมใช้เข้าคู่กับคํา กระด้าง เป็น กระด้างกระเดื่อง.
กระเดื่อง ๓ก. แหนง, หมาง, เช่น จะกระเดื่องใจเมื่อไปถึง. (ขุนช้างขุนแผน);
กระดาก เช่น ไป่กระเดื่องสะดุ้ง ฟูมฟาย. (นิทราชาคริต),
นิยมใช้เข้าคู่กันเป็น กระดากกระเดื่อง.
กระแด็ก ๆว. อาการที่ดิ้นอยู่กับที่ เช่น ดิ้นกระแด็ก ๆ ชักกระแด็ก ๆ
ติดกระแด็ก ๆ, แด็ก ๆ ก็ว่า.
กระแด้ง(ถิ่น-อีสาน) น. เรียกชายหรือหญิงที่เป็นหมันว่า
พ่อกระแด้ง แม่กระแด้ง. ว. คดไปมา. (ปาเลกัว).
กระแด้แร่ว. กระแดะ, ดัดจริต, เช่น อย่าทําดื้อกระแด้แร่เลยแม่เอ๋ย.
(มณีพิชัย).
กระแด่ว ๆว. อาการที่ดิ้นอยู่กับที่ ในคําว่า ดิ้นกระแด่ว ๆ, แด่ว ๆ ก็ว่า.
กระแดะ(ปาก) ก. ดัดจริต, ทำในสิ่งที่ไม่น่าทำ.
กระแดะกระแด๋ (ปาก) ก. ดัดจริตดีดดิ้น, แดะแด๋ ก็ว่า.
กระโดกว. โอนไปโอนมา, ยกขึ้นยกลง.
กระโดกกระเดก ว. มีกิริยามารยาทไม่เรียบร้อย; โยกเยก,
โอนไปโอนมา, โดกเดก ก็ว่า.
กระโดง ๑น. ใบเรือ เช่น เสากระโดง คือ เสาใบเรือ; ส่วนที่อยู่บนหลังปลา
บางชนิด เช่น ปลากัด ปลาฉลาม มีลักษณะเป็นแผ่นตั้งคล้ายใบเรือ.
(ข. โกฺฎง ว่า ใบเรือ).
กระโดง ๒น. กิ่งไม้ที่แตกออกตรงขึ้นไปจากกิ่งใหญ่; ลำน้ำขนาดเล็กที่ขุด
จากลำน้ำขนาดใหญ่เพื่อชักน้ำเข้านาเข้าสวน เรียกว่า ลํากระโดง,
ลำประโดง ก็ว่า.
กระโดงคางน. ปลายคาง.
กระโดงแดงน. (๑) ชื่อไม้ต้นขนาดใหญ่ชนิด Bhesa robusta (Roxb.) Ding Hou
ในวงศ์ Celastraceae ลําต้นแดงคล้ำ ใบยาวปลายแหลม
เลื่อมเป็นมัน, ประดงแดง กระบกคาย ชมัน ละโมก หรือ
พรมคด ก็เรียก. ๒) ชื่อไม้ต้นขนาดกลางชนิด (Chionanthus
microstigma (Gagnep.) Kiew ในวงศ์ Oleaceae ใบยาวรี
หนาแข็ง ปลายใบแหลม ออกตรงข้ามกัน เมื่อแห้งหมาดใช้
มวนบุหรี่ได้ มีกลิ่นหอมฉุน, ประดงแดง หรือ ฝิ่นต้น ก็เรียก;
และชนิด C. sangda (Gagnep.) Kiew ลักษณะทั่วไปคล้ายชนิดแรก
แต่ต้นมีขนาดย่อมกว่า ค่อนไปทางไม้พุ่ม.
กระโดดก. ใช้กําลังเท้าถีบพื้นให้ตัวลอยสูงขึ้น, โดด ก็ว่า, โดยปริยายหมายถึง
อาการที่คล้ายคลึงเช่นนั้น เช่น ปลากระโดด ตัวพิมพ์กระโดด.
กระโดดร่ม ก. กระโดดออกจากอากาศยานในขณะอยู่ในอากาศ
เพื่อลงสู่พื้นดินโดยอาศัยร่มชูชีพ, โดดร่ม ก็ว่า.
กระโดดโลดเต้น ก. อาการที่กระโดดขึ้นลงหลายครั้งหลายหน
เพราะความดีอกดีใจเป็นต้น.
กระโดนน. ชื่อไม้ต้นชนิด Careya sphaerica Roxb. ในวงศ์ Lecythidaceae
ชอบขึ้นในป่าเบญจพรรณที่ชุ่มชื้น ดอกมีเกสรเพศผู้จํานวนมาก
เป็นพู่คล้ายดอกชมพู่ขาว หอม ดอกบานเต็มที่กว้าง ๕-๘ เซนติเมตร
ผลค่อนข้างกลม เปลือกใช้เบื่อปลาหรือทุบเป็นแผ่นปูหลังช้าง,
โดน จิก ปุย ปุยกระโดน ปุยขาว หรือ ผ้าฮาด ก็เรียก.
กระโดนดิน น. ชื่อไม้พุ่มเตี้ยชนิด Careya herbacea Roxb. ในวงศ์
Lecythidaceae ชอบขึ้นตามที่ลุ่มดินทราย ลักษณะทั่วไปคล้าย
กระโดน สูงไม่เกิน ๑ เมตร ผลมีขนาดย่อมกว่า, กระโดนเบี้ย ก็เรียก.
กระใด(โบ) ว. กระไร, อะไร, ทําไม, เช่น ผู้แกล้วกระใดรณภู. (สมุทรโฆษ).
กระไดน. สิ่งที่ทําเป็นขั้น ๆ สําหรับก้าวขึ้นลง, บันได ก็ว่า.
กระไดแก้ว น. ชั้นสําหรับวางพาดสิ่งของเช่นใบลาน
หรืออาวุธเป็นต้น.
กระไดลิง ๑ น. บันไดเชือกที่ตรึงติดเฉพาะส่วนบน ใช้ไต่ขึ้นที่สูง
หรือไต่ลงที่ต่า, บันไดลิง ก็ว่า.
กระไดลิง ๒น. ชื่อไม้เถาเนื้อแข็งชนิด Bauhinia scandens L. var. horsfieldii
(Miq.) K. et S.S. Larsen ในวงศ์ Leguminosae ขึ้นในป่าดิบแล้ง
ป่าเบญจพรรณที่ชุ่มชื้นทั่วไป และตามริมแม่น้ำลําคลอง
เถาแบนยาว งอกลับไปกลับมาคล้ายขั้นบันได ดอกเล็กสีขาว
ออกเป็นช่อที่ปลายกิ่ง เปลือกเหนียวใช้แทนเชือก เถาใช้ทํายาได้,
กระไดวอก มะลืมดํา บันไดลิง หรือ ลางลิง ก็เรียก.
กระตรกกระตรำ(โบ; กลอน) ก. ตรากตรํา เช่น หาเลี้ยงและโดยสฤษฎิตน
กระตรกกระตรำก็นําพา. (กล่อมพญาช้าง).
กระตร้อ(โบ) น. เครื่องดับไฟสานเป็นรูปตะกร้อพันผ้าชุบน้ำ มีด้ามยาว
สําหรับดับและคลึงลูกไฟที่มาติดหลังคา ผู้ดับนั่งบนอกไก่หลังคา
เช่น ให้ตรวจเอาพร้าขอกระตร้อน้ำ จงทุกที่พนักงานให้สรัพไว้.
(สามดวง), ตะกร้อ ก็เรียก.
กระตรับดู หมอช้างเหยียบ.
กระตรากก. ล่ามโซ่, ทุกข์ทรมานในคุก. (ปาเลกัว).
-กระตรำใช้เข้าคู่กับคํา กระตรก เป็น กระตรกกระตรํา.
กระตรุดน. ตะกรุด, กะตรุด หรือ กะตุด ก็ว่า.
กระตรุม(กลอน) น. นกตะกรุม เช่น เขาคุ่มกระตรุมกระไตร
ตระไนนี่สนั่นเสียง. (สรรพสิทธิ์).
กระต้วมกระเตี้ยมว. อาการที่ค่อย ๆ เคลื่อนไหวหรือเคลื่อนไหวอย่างช้า ๆ
(ใช้แก่กิริยาเดินหรือคลาน), ต้วมเตี้ยม ก็ว่า, ใช้ว่า
กระด้วมกระเดี้ยม ก็มี.
กระต้อน. ชื่อนกชนิดหนึ่ง เช่น กระต้อพลอดกิ่งพลับ. (เพชรมงกุฎ).
กระต่องกระแต่งว. อาการที่แขวนหรือห้อยแกว่งไปแกว่งมา, ต่องแต่ง ก็ว่า.
กระต๊อบน. กระท่อมเล็ก ๆ. (พายัพและอุดรว่า ตูบ).
กระต้อยตีวิดดู ต้อยตีวิด.
กระตัก(โบ; เลิก) น. ประตัก คือ ไม้ที่ฝังเหล็กแหลมข้างปลาย ใช้แทงสัตว์
พาหนะเช่นวัว เช่น ด่าตีกันด้วยเคียวไม้กระตัก. (ลักษณะธรรมนูญ).
กระตั้วน. ชื่อนกปากงุ้มเป็นขอจําพวกหนึ่ง มีหลายชนิด หลายสกุล
และหลายวงศ์ ลักษณะคล้ายนกแก้วแต่ตัวโตกว่า พบในทวีป
ออสเตรเลียและบริเวณใกล้เคียง เช่น กระตั้วหงอนเหลือง
(Cacatua galerita) กระตั้วดํา (Probosciger aterrimus).
-กระตากใช้เข้าคู่กับคํา กระโตก เป็น กระโตกกระตาก.
กระต่าย ๑น. ชื่อสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมขนาดเล็กในวงศ์ Leporidae ขนปุย หูยาว
ที่พบอาศัยตามป่าทั่วไปในประเทศไทยมีชนิดเดียว คือ กระต่ายป่า
(Lepus peguensis) ซึ่งมีขนสีน้ำตาล ใต้หางสีขาว อาศัยใน
โพรงดิน ส่วนที่นํามาเลี้ยงตามบ้านมีหลายชนิดและหลายสี เช่น
ชนิด Oryctolagus cuniculus.
กระต่ายชมจันทร์ น. ท่ารําละครท่าหนึ่ง. (ฟ้อน);
เพลงเสภา ๒ ชั้น ของเก่าพวกเพลงเกร็ด.
กระต่ายต้องแร้ว น. ท่ารําละครท่าหนึ่ง. (ฟ้อน).
กระต่ายตื่นตูม (สํา) น. ใช้เปรียบเทียบคนที่แสดงอาการ
ตื่นตกใจง่ายโดยไม่ทันสํารวจให้ถ่องแท้ก่อน.
กระต่ายเต้น น. เพลงไทยของเก่าสําหรับทําเพลงเร็ว,
ถ้ารับร้องเป็นเพลง ๒ ชั้น.
กระต่ายสามขา (สํา) ว. ยืนกรานไม่ยอมรับ, กระต่ายขาเดียว ก็ว่า.
กระต่ายหมายจันทร์ (สํา) น. ผู้ชายหมายปองผู้หญิงที่มีฐานะดีกว่า.
กระต่าย ๒น. เครื่องมือสําหรับขูดมะพร้าวที่ยังไม่ได้กะเทาะกะลาออก.
กระต่ายจีน น. เครื่องมือขูดมะพร้าว ใช้ลวดตอกเป็นฟันถี่ ๆ
บนหน้ากระดานสำหรับขูดมะพร้าวที่กะเทาะกะลาออกแล้ว.
กระต่ายขูดดู สีกรุด.
กระต่ายจันทร์ดู กระต่ายจาม (๑).
กระต่ายจามน. (๑) ชื่อไม้ล้มลุกชนิด Centipeda minima (L.) A. Br. et Aschers
ในวงศ์ Compositae ขึ้นตามพื้นที่ลุ่มต่ำ แฉะ ต้นเตี้ยติดดินคล้าย
ต้นผักเบี้ย ใบเล็กเว้าข้างทั้ง ๒ ด้าน ปลายใบแหลมคล้ายสามง่าม
ใบมีกลิ่นเหม็น ใช้ทํายาได้ แต่เป็นพิษต่อปศุสัตว์, กระต่ายจันทร์
สาบแร้ง หญ้ากระจาม หญ้าจาม หรือ เหมือดโลด ก็เรียก.
(๒) ดู การบูรป่า.
กระติกน. ภาชนะสําหรับใส่น้ำติดตัวในเวลาเดินทาง
เช่น กระติกของทหารหรือลูกเสือ, ภาชนะสำหรับใส่น้ำ
เพื่อเก็บความร้อนหรือรักษาความเย็นเป็นต้น, ถ้าใช้ใส่น้ำร้อน
เรียกว่า กระติกน้ำร้อน, ถ้าใช้ใส่น้ำแข็ง เรียกว่า กระติกน้ำแข็ง.
-กระติกใช้เข้าคู่กับคํา กระตุก เป็น กระตุกกระติก.
-กระติ้งใช้เข้าคู่กับคํา กระตุ้ง เป็น กระตุ้งกระติ้ง.
กระติ๊ด ๑น. ชื่อนกขนาดเล็กในวงศ์ Estrildidae ใช้หญ้าทํารังเป็นรูปกลม
อยู่บนต้นไม้ ปากรังอยู่ด้านล่าง มีหลายชนิด เช่น กระติ๊ดเขียว
หรือ ไผ่ (Erythrura prasina) กระติ๊ดแดง หรือ สีชมพูดง
(Amandava amandava) กระติ๊ดท้องขาว (Lonchura leucogastra)
กินเมล็ดพืช, กะทิ ก็เรียก.
กระติ๊ดขี้หมู น. ชื่อนกขนาดเล็กชนิด Lonchura punctulata
ในวงศ์ Estrildidae สีน้ำตาลกระขาว อกขาวมีลายสีน้ำตาล
คล้ายเกล็ดปลา ปากดําอาศัยอยู่รวมกันเป็นฝูงเล็ก ๆ กินเมล็ดพืช.
กระติ๊ด ๒, กระติ๊ดเดียว, กระติ๊ดหนึ่ง(ปาก) ว. เล็กน้อย, เล็กนิดเดียว, เช่น เสื้อตัวนี้ติดกระดุมเม็ด
กระติ๊ดเดียว ขอเกลือสักกระติ๊ดหนึ่ง, ติ๊ดเดียว หรือ ติ๊ดหนึ่ง ก็ว่า.
กระติบ(ถิ่น-อีสาน) น. ภาชนะสานรูปกลม มีฝาครอบ สําหรับ
บรรจุข้าวเหนียวนึ่ง.
กระตือรือร้นก. รีบร้อน, เร่งรีบ, ขมีขมัน, มีใจฝักใฝ่เร่งร้อน.
กระตุกก. ชักเข้ามาโดยเร็วทันที, งอเข้ามาโดยเร็ว, เช่น ขากระตุก,
อาการที่กล้ามเนื้อหดและยืดตัวขึ้นมาเองทันที.
กระตุกกระติกว. ตุก ๆ ติก ๆ, อาการที่ห้อยแกว่งไปมา.
กระตุ้งกระติ้งว. มีกิริยาท่าทางกระชดกระช้อย, ตุ้งติ้ง หรือ ดุ้งดิ้ง ก็ว่า.
กระตุ่นน. ตัวตุ่น เช่น กระต่ายเต้นกระตุ่นขุด. (บุณโณวาท).
กระตุ้นก. ใช้มือหรือสิ่งใด ๆ กระแทกเบา ๆ ให้รู้ตัว,
โดยปริยายหมายความว่า เตือนหรือหนุน เช่น
กระตุ้นให้รีบทํางาน, ช่วยเร่ง เช่น ใช้กระแสไฟฟ้า
กระตุ้นหัวใจที่หยุดเต้นให้เต้นต่อไป.
กระตูบน. กระท่อม, กระต๊อบ, ตูบ ก็ว่า. (ดู ตูบ ๑).
กระเตงก. อาการที่อุ้มเด็กเข้าสะเอวหรือสะพายของโตงเตงไป.
กระเต็นน. ชื่อนกชนิดหนึ่งในวงศ์ Alcedinidae หัวโต คอสั้น
ปากแหลมยาวตรงและแข็งแรง ส่วนใหญ่มีสีสวยสด
สะดุดตา หากินโดยวิธีพุ่งตัวลงจับปลาในน้ำ มีหลายชนิด
เช่น กระเต็นปักหลักหรือ ปักหลัก (Ceryle rudis)
กระเต็นน้อยธรรมดา (Alcedo atthis)กระเต็นอกขาว
(Halcyon smyrnensis).
กระเต็นปักหลักดู ปักหลัก ๒ (๑).
กระเตอะว. จวนแก่ (ใช้แก่หมาก) ในคําว่า หมากกระเตอะ
หรือ หมากหน้ากระเตอะ.
กระเตาะ ๑ดู กุ้งดีด, กุ้งดีดขัน ที่ กุ้ง ๑.
กระเตาะ ๒ว. แรกรุ่น, เพิ่งแตกเนื้อสาว.
กระเตาะกระแตะว. อาการที่เด็กเริ่มสอนเดิน เรียกว่า เดินกระเตาะกระแตะ,
เตาะแตะ หรือ เตาะ ๆ แตะ ๆ ก็ว่า; ป้อแป้, ไม่แข็งแรง,
มักใช้แก่คนสูงอายุ เช่น คุณทวดเดินกระเตาะกระแตะ.
-กระเตี้ยมใช้เข้าคู่กับคํา กระต้วม เป็น กระต้วมกระเตี้ยม.
กระเตื้องก. เบาขึ้น, ทุเลาขึ้น, เช่น อาการไข้กระเตื้องขึ้น, เจริญขึ้น
เช่น เดี๋ยวนี้ฐานะเขาค่อยกระเตื้องขึ้น; (โบ) พยุงยกให้เผยอขึ้น.
กระแต ๑น. ชื่อสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมในวงศ์ Tupaiidae รูปร่างคล้ายกระรอก
แต่อยู่ต่างวงศ์กันและมีขนาดเล็กกว่า ปากแหลม ไม่มีฟันแทะ
กินทั้งสัตว์และผลไม้ มีหลายสกุลและหลายชนิด เช่น
กระแตธรรมดา (Tupaia glis) กระแตเล็ก (T. minor)
กระแตหางขนนก (Ptilocercus lowi) เชื่อกันทางวิชาการว่า
เป็นสัตว์กลุ่มต้นกําเนิดสายวิวัฒนาการของลิงและมนุษย์;
ดอกไม้ประดิษฐ์เป็นรูปกระแตเกาะติดกับช่อใบแก้ว
ทำด้วยดอกพุทธชาดเป็นต้น ใช้เป็นของชำร่วย.
กระแต ๒น. ชื่อฆ้องขนาดเล็ก ใช้บรรเลงในวงปี่พาทย์มอญ
โดยทำร้านฆ้องโค้งงอขึ้นเหมือนฆ้องมอญแต่ปลายสั้นกว่า
วงหนึ่งมีลูกฆ้อง ๑๑ ลูก หรือใช้แขวนกับไม้ สำหรับถือตี
เป็นสัญญาณในการอยู่เวรยามหรือแจ้งข่าวสารต่าง ๆ
เรียกว่า ฆ้องกระแต.
กระแต ๓น. ชื่อเพลงร้อง เดิมเป็นของไทยทางเหนือ เรียกว่า กระแตเล็ก,
ถ้าทําโหมโรงสําหรับเสภา เรียกว่า กระแตใหญ่.
กระแตไต่ไม้ ๑ น. ชื่อกลบท ตัวอย่างว่า หมายหมองมาดสวาท
น้องมาดหมองหมาย; ชื่อเพลง เดิมเป็นของชาวเหนือพวกกะเหรี่ยง
บัดนี้ใช้เป็นเพลงโหมโรงหรือเพลงเสภา ทําตอนรื่นเริง.
-กระแต่งใช้เข้าคู่กับคํา กระต่อง เป็น กระต่องกระแต่ง.
กระแตแต้แว้ด ๑ดู ต้อยตีวิด.
กระแตแต้แว้ด ๒น. ใช้เปรียบผู้หญิงที่ชอบจุ้นจ้านเจ้ากี้เจ้าการ.
กระแตไต่ไม้ ๑ดูใน กระแต ๓.
กระแตไต่ไม้ ๒น. ชื่อเฟินอิงอาศัยชนิด Drynaria quercifolia (L.) J. Smith
ในวงศ์ Polypodiaceae ขึ้นเกาะตามต้นไม้ใหญ่ในป่าที่ชุ่มชื้น
เหง้ามีขนเป็นปุยสีน้ำตาลแก่คล้ายกระแต ใบมี ๒ ชนิด
คือใบสร้างอับสปอร์ ยาวประมาณ ๑ เมตร เว้าเป็นแฉกลึก
เกือบถึงเส้นกลางใบ และมีอับสปอร์เป็นจุด ๆ สีน้ำตาล
เข้มใต้ใบ ใบไม่สร้างอับสปอร์ ขนาดประมาณฝ่ามือ
ขอบจักหยาบ ๆ สีน้ำตาล แข็งติดอยู่กับเหง้าจนผุ
ไม่หล่นเหมือนใบสร้างอับสปอร์ ทําหน้าที่กักปุ๋ย,
กระปรอกว่าว ใบหูช้าง สไบนาง สะโมง หรือ หัวว่าว ก็เรียก.
กระแตวับ(วรรณ) ก. หน้าเป็น เช่น แต่ล้วนตัวตอแหลกระแตวับ. (อภัย).
กระแตเวียนน. อุปกรณ์สำหรับช่วยให้เด็กหัดเดิน ทำด้วยกระบอกไม้ไผ่
ให้มีข้อติดอยู่ข้างหนึ่ง แล้วสวมลงกับหลักไม้ เหนือข้อตอนบน
สอดไม้ขวางให้ยาวพอสมควรสำหรับให้เด็กเกาะเดิน.
(รูปภาพ กระแตเวียน)
-กระแตะใช้เข้าคู่กับคํา กระเตาะ เป็น กระเตาะกระแตะ.
กระโตกกระตากก. ส่งเสียงให้เขารู้อย่างไก่กำลังออกไข่, โดยปริยายหมายความว่า
เปิดเผยข้อความที่ต้องการปิดบัง.
กระโตนก. กระโจน เช่น น้ำเชี่ยวเกลียวโยน กระโตนฉ่า ๆ. (สุบิน).
กระไตร(โบ; กลอน) น. ชื่อเหยี่ยวชนิดหนึ่ง เรียกว่า เหยี่ยวกระไตร
เช่น กระไตรตระไนตรู. (เสือโค), เขาคุ่มกระตรุมกระไตร.
(สรรพสิทธิ์), ตะไกร ก็เรียก.
กระถดก. ถดถอย, กระเถิบ, ขยับ.
กระถอบน. แผ่นทองคําฉลุลายเป็นกิ่งต้นเครือวัลย์กระหนก สําหรับเสียบห้อย
ที่ชายพกลงมาในระหว่างช่องหน้าขาทั้ง ๒ สามัญเรียกว่า ช่อทับชาย
เช่น ที่ประดับเทวรูปทรงเครื่องทั่วไป เรียกกันว่า สุวรรณกระถอบ
หรือ สุวรรณกัญจน์ถอบ.
กระถั่วน. นกอีเพา. (พจน. ๒๔๙๓).
กระถางน. ภาชนะปากกว้าง มีรูปต่าง ๆ สําหรับปลูกต้นไม้
หรือใส่น้ำและอื่น ๆ.
กระถิก, กระถึกน. ชื่อสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมในวงศ์ Sciuridae รูปร่างคล้ายกระรอก
ซึ่งอยู่ในวงศ์เดียวกัน ลําตัวสีน้ำตาล มีลายสีขาวดําพาดขนานตามยาว
ของลําตัวตั้งแต่จมูกถึงโคนหาง ชอบอยู่ตามต้นไม้สูง ๆ กินแมลง
และผลไม้ ในประเทศไทยมี ๒ ชนิด คือ กระถิกขนปลายหูยาว
(Tamiops rodolphei) และกระถิกขนปลายหูสั้น (T. macclellandi),
กระเล็น ก็เรียก.
กระถินน. ชื่อไม้พุ่มหรือไม้ต้นไม่มีหนามชนิด Leucaena leucocephala
(Lam.) de Wit ในวงศ์ Leguminosae ช่อดอกกลม สีนวล ฝักแบน
ใบอ่อนและฝักอ่อนใช้เป็นอาหาร, กระถินไทย กระถินบ้าน
กระถินยักษ์ หรือสะตอเบา ก็เรียก, ปักษ์ใต้เรียก ตอเบา;
ชื่อพรรณไม้หลายชนิดในสกุล Acacia วงศ์ Leguminosae เช่น
กระถินพิมาน (A. tomentosa Willd.).
กระถินหอมดู คําใต้.
กระเถิบก. เขยิบไปจากที่เดิม.
กระโถนน. ภาชนะสําหรับบ้วนหรือทิ้งของต่าง ๆ ที่ไม่ต้องการ.
(เทียบ ข. กนฺโถรฺ).
กระโถนท้องพระโรง น. กระโถนใหญ่ที่ตั้งไว้ที่ท้องพระโรงในศาลา
ลูกขุนใน สำหรับที่ใคร ๆ บ้วนน้ำหมากหรือทิ้งชานหมากได้;
(สํา) ผู้ที่ใคร ๆ ก็ใช้ได้หรือผู้ที่ใคร ๆ ก็รุมใช้อยู่คนเดียว.
กระโถนปากแตร น. กระโถนทรงกลมมีปากผายออกคล้ายแตร.
กระโถนฤๅษีน. ชื่อพืชเบียนชนิด Sapria himalayana Griff.
ในวงศ์ Rafflesiaceae เกิดตามป่าดิบ เกาะเบียนที่รากเครือเขาน้ำ
(Tetrastigma lanceolarium Planch.) ดอกรูปกระโถนปากแตร
กลิ่นเหม็น กลีบดอกสีน้ำตาลแดงประเหลือง ใช้ทํายาได้.
กระทกก. กระตุก เช่น เงื่อนกระทก, กระตุกเร็ว ๆ เช่น กระทกข้าว
คือ เอาข้าวใส่กระด้งร่อนพลางกระตุกพลาง เพื่อให้กากข้าว
แยกจากข้าวสาร.
กระทง ๑น. ภาชนะเย็บด้วยใบตองหรือใบไม้เป็นต้น ยกขอบสูง
สําหรับใส่ของ, ถ้าเสริมขอบปากเป็นรูปกรวยเล็ก ๆ
โดยรอบ เรียกว่า กระทงเจิม, ภาชนะที่ทําขึ้นสําหรับลอยน้ำ
ในประเพณีลอยกระทง; ตอนหนึ่ง ๆ ของนาซึ่งมีคันกั้น
เรียกว่า กระทงนา, อันนา ก็เรียก; ผ้าท่อนหนึ่ง ๆ ของจีวร มีลักษณะ
เหมือนกระทงนา ซึ่งมีรูปสี่เหลี่ยม; ไม้กระดานที่ยึดกราบเรือ
หรือพาดแคมเรือทั้ง ๒ ข้างเป็นตอน ๆ (เทียบมลายู กุดง);
ตอนหนึ่ง ๆ ของข้อความ; (กฎ) ลักษณนามของความผิดอาญา
แต่ละกรรมหรือแต่ละครั้ง การกระทําความผิดแต่ละกรรมหรือ
แต่ละครั้งนั้น ถือว่าเป็นกระทงความผิดกระทงหนึ่ง เช่น
การกระทําความผิดฐานลักทรัพย์หลายครั้ง การลักทรัพย์แต่ละครั้ง
เป็นกระทงความผิดกระทงหนึ่ง ๆ; (เลิก) ฐานปรับตามกรมศักดิ
ในกฎหมายเก่า.
กระทงแถลง (กฎ; เลิก) น. ส่วนสําคัญในสํานวนความที่เป็นประเด็น
และที่เกี่ยวกับประเด็นอันพึงเสนอวินิจฉัย.
กระทงน้อย ดู กระทงลอย.
กระทงป่า น. ไม้พาดปากมาดเรือโกลนชั่วคราว.
กระทงเพชร น. ไม้ติดขวางรองแคร่เกวียนเพื่อยึด
ไม่ให้แคร่แยกออกไป.
กระทงลอย น. เพลงไทย ๒ ชั้นของเก่า ใช้เครื่องรับมโหรี
ทําตอนเสี่ยง เช่น ตอนไกรทองเสกกระทงเสี่ยงลอยไปในพิธี
จับชาละวัน, กระทงน้อย หรือ บ้าบ่น ก็เรียก.
กระทงเหิน น. ไม้ขวางเรืออันที่สุดของหัวเรือหรือท้ายเรือ,
หูกระต่าย ก็เรียก; ขื่อกระดูกเชิงกราน.
กระทง ๒ว. ใช้ควบกับคํา รุ่น ว่า รุ่นกระทง, เรียกไก่อ่อนอายุ
ประมาณ ๓ เดือนว่า ไก่กระทง, ใช้สําหรับเรียกไก่ตัวผู้ที่สอน
ขันว่า ไก่รุ่นกระทง, โดยปริยายใช้เรียกชายกําลังแตกเนื้อหนุ่มเป็น
เชิงเปรียบเปรยว่า หนุ่มรุ่นกระทง.
กระทงลายน. ชื่อไม้เถาเนื้อแข็งชนิด Celastrus paniculatus Willd.
ในวงศ์ Celastraceae ใบรูปไข่ปลายแหลม ขอบจักถี่ ดอกเล็กขาว ๆ
เหลือง ๆ ออกเป็นช่ออยู่ปลายกิ่ง ผลเท่าเมล็ดถั่วลันเตา เมื่อแก่แตก
เป็น ๓ กลีบ น้ามันจากเมล็ดใช้ทํายา ตามไฟ หรือเคลือบกระดาษ
กันน้ำซึม, กระทุงลาย หรือ มะแตก ก็เรียก.
กระทด(โบ) ว. คด, ไม่ตรง, เช่น คอกระทดคดคอดหยัก รวดท้าย.
(ตําราช้างคําโคลง), ไม้กระทดกระทําทอน ทุกที่ กงนา. (โลกนิติ).
กระทดกระทวย ว. ไหวน้อย ๆ แต่พองาม, กิริยาย่างกราย
อย่างนวยนาด.
กระทดกระทัน (โบ) ว. คด ๆ ค้อม ๆ เช่น ที่เตี้ยค่อมค้อมคด
กระทดกระทันนั้นก็มีอยู่มากหลาย. (ม. ร่ายยาว มหาพน).
กระทบก. โดน, ถูกต้อง, ปะทะ, พูดหรือทําให้กระเทือนไปถึงผู้อื่น
เช่น พูดกระทบเขา ตีวัวกระทบคราด, ในบทกลอนใช้ว่า ทบ ก็มี
เช่น ของ้าวทบปะทะกัน. (ตะเลงพ่าย), หรือว่า ประทบ ก็มี
เช่น ประทบประทะอลวน. (ตะเลงพ่าย).
กระทบกระทั่ง ก. แตะต้อง, ทําให้กระเทือนถึง, ทําให้กระเทือนใจ.
กระทบกระเทียบ ว. เปรียบเปรยให้กระทบถึง.
กระทบกระเทือน ก. กระเทือนไปถึง, พาดพิงไปถึงให้รู้สึก
สะเทือนใจ.
กระทบกระแทก ว. อาการที่กล่าวเปรย ๆ ให้กระทบไปถึงผู้ใด
ผู้หนึ่งอย่างแรง.
กระทรวง ๑[-ซวง] น. หมู่, พวก, เช่น ทุกหมวดทุกกระทรวงทรง ฤทธิเรื้อง.
(ยอพระเกียรติกรุงธน), ชนิด, อย่าง, เช่น อนึ่งนั้นอุเบกขาว่าเพ่งเฉย
คือแหวกเลยสุขทุกข์อาลัยห่วง ไม่มีทุกข์ไม่มีสุขสิ้นทั้งปวง
สามกระทรวงนี้เป็นชื่อเวทนา. (ปกีรณําพจนาดถ์), แบบ, อย่าง,
กระบวน, เช่น ส่วนองค์พระอัยกาก็ทรงพาหนะหัสดินทร
กรินทรราชเป็นทัพหลวงตามกระทรวงพยุหยาตรา.
(ม. ร่ายยาว มหาราช), โดยสมควรแก่กระทรวงแล้วส่งไป.
(สามดวง), ผจญคนกลิ้งกลอกกลับหลอกลวง เอากระทรวงสัตย์
ซื่อให้เสื่อมเท็จ. (สุ. สอนเด็ก). (ดู กระซุง).
กระทรวง ๒[-ซวง] (กฎ) น. ส่วนราชการหนึ่งในราชการบริหารส่วนกลาง
ซึ่งมีรัฐมนตรีว่าการกระทรวงเป็นหัวหน้า; (โบ) ส่วนราชการ
ที่พอเทียบได้กับกรมหรือกระทรวงในปัจจุบัน เช่น ถ้าเป็น
กระทรวงแพ่ง แลฝ่ายจำเลยนั้นเป็นกรม ฝ่ายนอกให้ส่งไป
แพ่งกระเสมพิจารณา, ถ้ามีผู้ร้ายลักช้างม้าผู้คนโคกระบือ
ทรัพยสิ่งใด ๆ เปนกระทรวงนครบาลได้ว่า. (สามดวง).
(เทียบ ข. กรฺสวง; ไทยเหนือ ส่วง ว่า ข้าง, ฝ่าย).
กระทวยน. ทวย คือ ไม้เท้าแขนที่รับเต้า บางทีทำเป็นรูปนาค
เช่น กระทวยธวัชกลงวง คชินทรจ้วงจับลม. (เพชรมงกุฎ).
-กระทวยใช้เข้าคู่กับคำ กระทด เป็น กระทดกระทวย หรือใช้เข้าคู่กับคำ
กระทิก เป็น กระทิกกระทวย.
กระทอกก. กระแทกขึ้นกระแทกลง, กําแน่นแล้วรูดขึ้นรูดลง, ทำให้ทะลัก
เช่น กระทอกเลือดกระแทกล้มกระดิกดิ้น. (ขุนช้างขุนแผน).
(เทียบมลายู กระตอก ว่า ตอก).
กระท้อน ๑น. ชื่อไม้ต้นขนาดใหญ่ชนิด Sandoricum koetjape (Burm.f.) Merr.
ในวงศ์ Meliaceae ผลค่อนข้างกลม เปลือกนุ่ม สีเหลือง เนื้อกินได้,
สะท้อน ก็เรียก, พายัพเรียก มะต้อง หรือ มะตื๋น.
กระท้อน ๒ก. กระเด็นกลับ, กระดอนขึ้น, สะท้อน ก็ว่า.
กระท่อนกระแท่นว. ไม่เป็นชิ้นเป็นอัน, ไม่ครบถ้วน.
กระท่อม ๑น. เรือนเล็ก ๆ ทําพออยู่ได้. (เทียบ ข. ขฺทม).
กระท่อม ๒น. ชื่อไม้ต้นขนาดกลางชนิด Mitragyna speciosa (Korth.) Havil.
ในวงศ์ Rubiaceae ชอบขึ้นริมน้ำทั่วไป ใบเดี่ยว ออกตรงข้ามกัน
ยอด ใบอ่อน และก้านใบสีแดงเรื่อ ๆ ช่อดอกกลมสีเหลืองออกเดี่ยว ๆ
ตามง่ามใบ ใบมีรสขม กินแล้วเมา เป็นยาเสพติด, อีถ่าง ก็เรียก.
กระท่อมขี้หมู น. ชื่อไม้ต้นขนาดกลาง ๒ ชนิดในสกุล Mitragyna
วงศ์ Rubiaceae ใบเดี่ยว ออกตรงข้ามกัน ชนิด M. diversifolia
(Wall. ex G. Don) Havil. ใบยาวรีเล็ก, กระทุ่มนา หรือ ตุ้มแซะ
ก็เรียก; ชนิด M. rotundifolia (Roxb.) Kuntze ใบกลม โคนใบเว้า
ขนาดใหญ่กว่าชนิดแรก, กระทุ่มขี้หมู กระทุ่มหมู หรือ ตุ้มกว้าว
ก็เรียก.
กระท้อมกระแท้มว. เล็ก ๆ น้อย ๆ, ไม่ใหญ่โต, เช่น หากินกระท้อมกระแท้ม
ไปวันหนึ่ง ๆ.
กระท่อมเลือดน. ตํารากบิลว่าน ว่าชื่อว่าน มี ๒ ชนิด; ชนิดหนึ่งก้านใบแดง
ยางเป็นเลือด หัวคล้ายมันแกว ซึ่งในกรุงเทพฯ เรียกว่า สบู่เลือด
ใช้อยู่คงชั่วเบา, อีกชนิดหนึ่งขาว เกิดตามเขา ลักษณะเช่นเดียวกับ
อย่างแดง แต่อย่างขาวหัวใหญ่ อย่างโตขนาดกระด้ง ทั้ง ๒ ชนิดนี้
ชาวป่าใช้เป็นยาต้มแก้กระษัย หรือระดูขัด. (พจน. ๒๔๙๓).
กระทะ ๑น. ภาชนะก้นตื้นปากผาย ใช้สําหรับหุงต้มเป็นต้น.
กระทะใบบัว น. กระทะขนาดใหญ่.
กระทะ ๒ดู ตะกรับ ๓ (๑).
กระทั่งก. ตี, กระแทก, เช่น เสียงโครมครื้นคลื่นกระทั่งฝั่งชลา. (นิ. เพชร);
ทําให้มีเสียง เช่น กระทั่งแตร กระทั่งมโหระทึก; ให้เสียงสัญญาณ
เช่น ตามช่องฉากบังกระทั่งไอ. (คาวี), นิยมใช้เข้าคู่กับคํา กระทบ
เป็น กระทบกระทั่ง. บ. จดถึง, จนถึง, เช่น กระทั่งบัดนี้เขาก็ยังไม่มา;
แม้, แม้แต่, เช่น กระทั่งพ่อสั่งเขาก็ยังไม่ทำ กระทั่งแม่ของเขาเองเขา
ก็ยังไม่เว้น.
กระทั่งติดดู มวก.
-กระทันใช้เข้าคู่กับคํา กระทด เป็น กระทดกระทัน.
-กระทั้นใช้เข้าคู่กับคํา กระแทก เป็น กระแทกกระทั้น.
กระทาน. ชื่อนกขนาดเล็กในวงศ์ Phasianidae ซึ่งเป็นวงศ์เดียวกับไก่ฟ้า
ตัวกลม ขนลายเป็นจุดกระ ๆ ปีกและหางสั้น วิ่งหากินเมล็ดพืชและ
แมลงอยู่ตามพื้นดิน บินได้ในระยะทางสั้น ๆ มีหลายชนิด เช่น
กระทาทุ่ง (Francolinus pintadeanus) กระทาดงแข้งเขียว
(Arborophila chloropus).
กระทาชาย(โบ) น. คนผู้ชาย, กระไทชาย ก็ว่า.
กระทายน. กระบุงเล็ก ปากผาย; เครื่องตวงครึ่งกระบุง
ใช้ตวงข้าวสมัยโบราณ. ก. กระทกของเอากากออก.
(รูปภาพ กระทาย)
กระทายเหินดู มหาหงส์.
กระทาสี(กลอน) น. ทาส เช่น เหมือนไพร่ชาติชั่วช้ากระทาสี.
(นิ. สุรสีห).
กระทาหองดู จงโคร่ง, โจงโคร่ง.
กระทำ ๑ก. ทํา, จัดแจง, ปรุงขึ้น, สร้างขึ้น; (กฎ) ทําการใด ๆ
ที่เกิดผลในทางกฎหมาย และหมายรวมถึงละเว้นการที่
กฎหมายบังคับให้กระทํา หรืองดเว้นการที่จักต้องกระทํา
เพื่อป้องกันผลนั้นด้วย.
กระทำโดยเจตนา (กฎ) ก. กระทำโดยรู้สำนึกในการที่กระทำ
และในขณะเดียวกันผู้กระทำประสงค์ต่อผล หรือย่อมเล็ง
เห็นผลของการกระทำนั้น.
กระทำโดยประมาท (กฎ) ก. กระทำความผิดมิใช่โดยเจตนา
แต่กระทำโดยปราศจากความระมัดระวังซึ่งบุคคลในภาวะเช่นนั้น
จักต้องมีตามวิสัยและพฤติการณ์ และผู้กระทำอาจใช้ความ
ระมัดระวังเช่นว่านั้นได้ แต่หาได้ใช้ให้เพียงพอไม่.
กระทำ ๒ก. ใช้เวทมนตร์ทําให้ผู้ใดผู้หนึ่งเป็นไปตามต้องการของตน
มีให้รักหรือให้ป่วยเจ็บเป็นต้น เช่นว่า กระทํายําเยีย,
การถูกเวทมนตร์เช่นนี้เรียกว่า ถูกกระทํา.
กระทิกกระทวยว. ระริกระรี่, ซิกซี้, เช่น เจ้าก็ระรี่ระริกกระทิกกระทวย
รวยระรื่นจนสิ้นตัว. (ม. ร่ายยาว ชูชก).
กระทิง ๑น. ชื่อวัวป่าที่ใหญ่ที่สุดชนิด Bos gaurus ในวงศ์ Bovidae
ขนลำตัวสีเทาหรือเทาอมดำ ยกเว้นขนบริเวณหน้าผากเป็นสีเทา
ครึ่งล่างของขาทั้ง ๔ เป็นขนสีเทาอมเหลือง เนื่องจากเหงื่อที่เป็น
น้ำมันที่ขับออกมา.
กระทิงโทน น. กระทิงที่ชอบแยกออกจากฝูงโดยสมัครใจ
หรือถูกตัวผู้อื่นไล่ออกจากฝูงให้อยู่โดดเดี่ยว.
กระทิง ๒น. ชื่อไม้ต้นชนิด Calophyllum inophyllum L. ในวงศ์ Guttiferae
ใบและผลคล้ายสารภี แต่ใบขึ้นสันมากและผลกลมกว่า
เปลือกเมล็ดแข็ง ใช้ทําลูกฉลากหรือกระบวยของเล่น, สารภีทะเล
กากะทิง หรือ กระทึง ก็เรียก.
กระทิง ๓น. ชื่อปลาน้ำจืดในสกุล Mastacembelus วงศ์ Mastacembelidae
ลําตัวยาว แบนข้างเล็กน้อย ปลายจะงอยปากบนเรียวแหลมคล้าย
ปลาหลด แต่มีครีบหลังและครีบก้นยาวต่อเนื่องกับครีบหาง
สีสดสวยกว่าและมีขนาดใหญ่กว่า อาศัยอยู่ในแม่น้ำลําคลอง
และที่ลุ่ม มีหลายชนิดในประเทศไทย ที่พบทั่วไป ได้แก่ ชนิด
M. armatus, M. favus และกระทิงไฟ (M. erythrotaenia)
ซึ่งมีขนาดยาวได้ถึง ๘๐ เซนติเมตร.
กระทึงน. (๑) (โบ; กลอน) ชื่อไม้ต้นชนิดหนึ่ง ใบคล้ายพลวง
รากมียางเมือก เชื่อกันว่าใช้เป็นยาดูดพิษฝีได้ เช่น
กระทุทุบกระทึงทอง. (สุธน). (๒) ดู กระทิง ๒.
กระทืบก. ยกเท้ากระแทกลงไป.
กระทืบธรณี น. อาการที่เดินห่มตัว ถือกันว่าเป็นลักษณะไม่ดี
เข้าในพวกว่า ยักหล่มถ่มร้าย กระทืบธรณี.
กระทืบยอบน. ชื่อไม้ล้มลุก ๓ ชนิด คือ Biophytum adiantoides
Wight ex Edgew. et Hook.f., B.petersianum Klotzsch
และ B. sensitivum (L.) DC. ในวงศ์ Oxalidaceae ต้นเล็ก ๆ
ใบคล้ายใบผักกระเฉด เมื่อถูกกระเทือนหุบได้ ดอกสีเหลือง,
กระทืบยอด ก็เรียก.
กระทุน. ชื่อไม้พุ่มชนิด Rhodomyrtus tomentosa Wight
ในวงศ์ Myrtaceae ขึ้นชุมตามป่าโปร่งทางปักษ์ใต้ ใบหนา
สีเขียวแก่ ออกเป็นคู่ ๆ ตามกิ่ง บางทีออกเป็น ๓ ใบจากข้อเดียวกัน
ด้านล่างของใบมีขนทึบสั้น ๆ ดอกสีชมพู สัณฐานคล้ายกุหลาบลา
ขนาดเล็ก ๆ ออกตามง่ามใบ ดอกเดี่ยวหรือเป็นช่อ ๒-๓ ดอกก็มี
ผลกลม เมื่อสุกสีม่วงดํา กินได้ มีรสหอมหวาน, ทุ พรวด พลวดใหญ่
หรือ พลวดกินลูก ก็เรียก.
กระทุงน. ชื่อนกน้ำขนาดใหญ่ในวงศ์ Pelecanidae ขนสีขาวหรือสีเทา ๆ
ตัวขนาดห่าน ปากยาวใหญ่ ปากล่างมีลักษณะเป็นถุงขนาดใหญ่
สําหรับจับปลาทีละมาก ๆ อาศัยอยู่ตามแม่น้ำลําคลองและชายทะเล
ในประเทศไทยมีเพียงชนิดเดียวคือ ชนิด Pelecanus philippensis.
กระทุ้งก. เอาสิ่งที่มีลักษณะยาวกระแทกให้แน่นหรือให้ออก,
โดยปริยายหมายความว่า หนุนให้กระทําหรือกล่าวแสดงออกมา
เช่น กระทุ้งให้ร้องเพลง, ทุ้ง ก็ว่า เช่น ชอบแต่ทุบถองทุ้งให้กุ้งกิน.
(มณีพิชัย).
กระทุ้งเส้า ก. เอาไม้เส้ากระทุ้งเพื่อให้จังหวะฝีพาย.
กระทุงลายดู กระทงลาย.
กระทุงหมาบ้าน. ชื่อไม้เถาชนิด Dregea volubilis (L.f.) Benth. ex Hook.f.
ในวงศ์ Asclepiadaceae มียางขาวเป็นพิษ ใบมนหรือรูปไข่
ปลายแหลม โคนใบเว้าหรือป้าน ออกเป็นคู่ตรงข้ามกันตามลําต้น
ดอกสีเขียวอ่อนเป็นพวงกลม ใช้ทํายา, ฮ้วนหมู ก็เรียก.
กระทุงเหวน. ชื่อปลาผิวน้ำทุกชนิดในวงศ์ Belonidae และ Hemirhamphidae
ลําตัวกลมยาวคล้ายปลาเข็ม กระดูกปากทั้งตอนบนและล่างหรือ
เฉพาะตอนล่างยื่นยาวแหลม หางเป็นแฉก บ้างก็ตัดเฉียงลงมาก
น้อยหรือกลมแล้วแต่ชนิดหรือสกุล บางชนิดพบอาศัยอยู่ในน้าจืด
เช่น กระทุงเหวเมือง (Xenentodon cancila) ส่วนใหญ่พบใน
เขตน้ำกร่อยหรือชายทะเล เช่น ชนิดในสกุล Hemirhamphus,
Hyporhamphus, Rhynchorhamphus, Tylosurus, Strongylura และ
Zenarchopterus ชนิดที่พบในทะเลห่างฝั่งและบริเวณรอบเกาะ คือ
กระทุงเหวบั้ง (Ablennes hians) ซึ่งมีชุกชุมที่สุด, เข็ม ก็เรียก.
กระทุนดู กะทุน.
กระทุ่ม ๑น. ชื่อไม้ต้นขนาดกลางและขนาดใหญ่ชนิด Anthocephalus chinensis
(Lam.) A. Rich. ex Walp. ในวงศ์ Rubiaceae ใบออกเป็นคู่ตรงข้ามกัน
ตามลํากิ่งและในระหว่างใบมีหูใบรูปสามเหลี่ยมปลายแหลมติดกับ
กิ่งทั้ง ๒ ด้าน ดอกเป็นช่อกลมสีเหลืองอ่อนหอม เนื้อไม้เหลือง
หรือขาว ใช้ทําเสากระดาน และเยื่อกระดาษชนิดเลวได้,
กระทุ่มบกตะกู หรือ ตะโกส้ม ก็เรียก. (เทียบ ป. กทมฺพ).
กระทุ่มขี้หมู, กระทุ่มนา, กระทุ่มหมู ดู กระท่อมขี้หมู.
กระทุ่ม ๒ก. เอาเท้าตีน้ำเมื่อเวลาว่ายน้ำ; ตี เช่น กรกระทุ่มทรวงครวญ
ร่าร้อง. (เพชรมงกุฎ); (โบ; กลอน)โดยปริยายหมายความว่า
ผ่า เช่น ฟ้ากระทุ่มทับลง. (แช่งน้ำ).
กระทู้ ๑น. ซอไม้ไผ่ที่เอามาปักเป็นเสารั้ว; หลัก เช่น ช้างพังพลาย
เป็นสัตว์มีคุณแล้วก็เป็นกระทู้ราชการสําหรับแผ่นดินสืบมา.
(ท้องตราโบราณ วชิรญาณรายเดือน เล่ม ๗), เป็นกระทู้การสงคราม.
(ประชุมพงศ. ๒); (ไว) ในฉันทลักษณ์ หมายเอาข้อความอันเป็น
เค้าเงื่อนนําหน้าบทกลอน เช่น โคลงที่แต่งตามเค้าเงื่อนนั้น เรียกว่า
โคลงกระทู้.
กระทู้ ๒น. หัวข้อหรือข้อความที่ตั้งให้อธิบาย เช่น กระทู้ธรรม กระทู้ถาม.
กระทู้ถาม (กฎ) น. คําถามในข้อเท็จจริงหรือนโยบายที่สมาชิก
สภานิติบัญญัติหรือสมาชิกสภาขององค์การบริหารส่วนท้องถิ่น
ตั้งถามฝ่ายบริหารให้ตอบในที่ประชุมแห่งสภานั้น ๆ หรือตอบ
เป็นหนังสือ. (อ. question).
กระทู้ ๓น. ชื่อหนอนของแมลงกลุ่มหนึ่งในวงศ์ Noctuidae หรือ
Phalaenidae ลําตัวอ่อนนุ่ม ผิวเป็นมัน มีขนตามลําตัวน้อย
ส่วนใหญ่สีคล้ำ ทางด้านท้องสีอ่อนกว่า มักมีแถบหรือ
เส้นสีต่าง ๆ เช่น สีส้มอมน้ำตาล เหลืองอมขาว พาดตามยาว
ที่สันหลังและข้างลําตัว มีขาจริง ๓ คู่ ขาเทียม ๕ คู่ กินพืช
โดยมักจะกัดต้นพืชให้ขาดออกจากกัน ทําให้เหลือแต่ตอโผล่
เหนือพื้นดิน มองคล้ายกระทู้หรือซอไม้ไผ่ที่ปักเป็นหลัก
ชนิดที่รู้จักกันทั่วไป เช่น หนอนกระทู้ควายพระอินทร์ หรือ
หนอนกระทู้คอรวง (Mythimna separata) ที่ทําลายต้นข้าว.
กระเท่ว. เท่, เอียง.
กระเท่เร่ ว. เอียงทื่ออยู่, เอียงไปมาก, มักพูดเข้าคู่กับ เอียง
เป็น เอียงกระเท่เร่, โดยปริยายหมายความว่า ลําเอียงมาก.
-กระเทียบใช้เข้าคู่กับคํา กระทบ เป็น กระทบกระเทียบ.
กระเทียมน. ชื่อไม้ล้มลุกชนิด Allium sativum L. ในวงศ์ Alliaceae
คล้ายต้นหอม หัวเป็นกลีบ ๆ เมื่อแห้งสีขาว กลิ่นฉุน รสเผ็ดร้อน
ใช้ปรุงอาหาร, พายัพเรียก หอมเตียม, อีสานเรียก หอมขาว,
ปักษ์ใต้เรียก เทียม.
กระเทียมหอมน. ต้นหอม เช่น กระเทียมหอมรําแย้ ก็มี. (ม. คําหลวง มหาพน).
กระเทือนก. มีอาการเหมือนไหวหรือสั่นเพราะถูกกระทบกระทั่ง เช่น
นั่งรถที่แล่นไปตามทางขรุขระก็รู้สึกกระเทือน เสียงระเบิด
ทำให้บ้านกระเทือน, โดยปริยายหมายความว่า รู้สึกหวั่นไหว เช่น
เขาว่าลูกก็กระเทือนไปถึงแม่ ใครจะว่าอย่างไร ๆ ก็ไม่กระเทือน,
บางทีก็ใช้เข้าคู่กับคํา กระทบ เป็น กระทบกระเทือน, สะเทือน ก็ว่า.
กระเทือนใจ ก. มีจิตใจหวั่นไหวอย่างแรงเพราะมีสิ่งใดสิ่งหนึ่ง
มากระทบ (มักใช้ในทางที่ไม่ดี), สะเทือนใจ ก็ว่า.
กระเทือนซาง (ปาก) ก. มีจิตใจหวั่นไหวอย่างรุนแรงเพราะมีสิ่งใด
สิ่งหนึ่งมากระทบใจ เช่น ว่าเท่าไร ๆ ก็ไม่กระเทือนซาง ถูกตำหนิ
อย่างแรงทำให้รู้สึกกระเทือนซาง.
กระเทื้อมก. กระเทือน เช่น เสียงดังโครมใหญ่ไม่กระเทื้อม. (อภัย).
กระแทกก. กระทบโดยแรง, กระทุ้ง; พูดกระชากเสียงให้ดังผิดปรกติ
แสดงว่าไม่พอใจหรือโกรธ เช่น กระแทกเสียง, บางทีใช้เข้าคู่กับคํา
กระทบ เป็น กระทบกระแทก.
กระแทกกระทั้นว. กระแทกเสียงหรือกระแทกสิ่งของให้รู้ว่าไม่พอใจหรือโกรธ.
กระแท่นก. แทบถึง, ถึงทีเดียว, กระทั่ง, คําใช้ในบทร้องของเด็ก
ในความว่า พายเรืออกแอ่นกระแท่นต้นกุ่ม, นิยมใช้เข้าคู่กับคํา
กระท่อน เป็น กระท่อนกระแท่น.
-กระแท้มใช้เข้าคู่กับคํา กระท้อม เป็น กระท้อมกระแท้ม.
กระแทะน. ยานชนิดลากขนาดเล็ก มี ๒ ล้อ ใช้วัวเทียม ตัวเรือนราบไม่ยกสูง
อย่างเรือนเกวียน มีทั้งชนิดโถงและประกอบหลังคา, ระแทะ หรือ
รันแทะ ก็ว่า. (ข. รเทะ).
กระไทชาย(โบ; มาจาก กระทาชาย) น. คนผู้ชาย เช่น อันว่ากระไทชายผู้หนึ่ง.
(ม. คําหลวง กุมาร; มหาราช), กระทาชาย ก็ว่า.
กระนก[-หฺนก] (โบ; แผลงมาจาก กนก) น. ทองคํา. (ไตรภูมิ). (ดู กนก).
กระน่อง(ถิ่น-อีสาน) น. อวัยวะส่วนหลังของลำแข้ง ตั้งแต่ขาพับลงไป
ถึงส้นเท้า, กระหน่อง ขะน่อง หรือ ขาน่อง ก็เรียก.
กระนั้นว. นั้น, ดังนั้น, อย่างนั้น.
กระนี้ว. นี้, ดังนี้, อย่างนี้.
กระแนะกระแหน[-แหฺน] ก. พูดกระทบหรือพูดเป็นเชิงเสียดสี,
กระแหนะกระแหน ก็ว่า.
กระโน้นว. โน้น, เช่นโน้น, อย่างโน้น.
กระไนน. ชื่อนกชนิดหนึ่ง, ตระไน ก็ว่า เช่น เขาคุ่มกระตรุมกระไตร
ตระไนนี่สนั่นเสียง. (สรรพสิทธิ์).
กระบกน. ชื่อไม้ต้นขนาดใหญ่ชนิด Irvingia malayana Oliv. ex A. Benn.
ในวงศ์ Irvingiaceae ใบรูปไข่ ผลเท่ามะกอกหรือมะปรางขนาดเขื่อง
เมล็ดแข็ง เนื้อในขาว มีรสมัน กินได้, ตระบก มะมื่น หรือ มะลื่น
ก็เรียก.
กระบกคายดู กระโดงแดง (๑).
กระบถ[-บด] (โบ; เพี้ยนมาจาก กบฏ) น. การประทุษร้ายต่อทางอาณาจักร,
ความทรยศ, ขบถ.
กระบม(ถิ่น-อีสาน) น. ภาชนะชนิดหนึ่งทําด้วยไม้ขุดรูปวงกลมมีขอบ
ด้ามสั้น สำหรับสงข้าวเหนียวที่นึ่งสุกใหม่ ๆ หรือคนข้าวเหนียวนึ่ง
ให้ลดความร้อนก่อนนำไปใส่ในกล่องข้าว หรือใช้เป็นภาชนะรอง
ถ้วยชามอย่างสำรับ, กระโบม ก็เรียก.
(รูปภาพ กระบม)
กระบวนน. ขบวน, แบบแผน เช่น กระบวนหนังสือไทย, ชั้นเชิง เช่น
ทํากระบวน งามกระบวนเนตรเงาเสน่ห์งํา; ลําดับ เช่น
แลขุนหมื่นชาวสานทังปวงเฝ้าตามกระบวน. (สามดวง);
วิธีการ เช่น จัดกระบวนพิจารณาอรรถคดีในโรงศาล,
นิยมใช้เข้าคู่กับคํา กระบิด เป็น กระบิดกระบวน.
กระบวนกระบิด (กลอน) น. ชั้นเชิง เช่น ทั้งกระบวน
กระบิดติดปั้นปึ่ง. (ไกรทอง), กระบิดกระบวน ก็ว่า.
กระบวนการ น. ปรากฏการณ์ธรรมชาติที่ค่อย ๆ
เปลี่ยนแปลงอย่างมีระเบียบ ไปสู่ผลอย่างหนึ่ง เช่น กระบวนการ
เจริญเติบโตของเด็ก, กรรมวิธีหรือลําดับการกระทําซึ่งดําเนิน
ต่อเนื่องกันไปจนสําเร็จลง ณ ระดับหนึ่ง เช่น กระบวนการเคมี
เพื่อผลิตสิ่งใดสิ่งหนึ่ง (อ. process).
กระบวนการยุติธรรม (กฎ) น. วิธีดําเนินการให้ความคุ้มครอง
สิทธิเสรีภาพ และให้ความเป็นธรรมในทางกฎหมายแก่บุคคล
โดยบุคลากรและองค์กร หรือสถาบันต่าง ๆ ซึ่งมีหน้าที่บริหาร
งานยุติธรรม ได้แก่ พนักงานฝ่ายปกครองหรือตํารวจ
พนักงานสอบสวน พนักงานอัยการ ทนายความ
ศาลกระทรวงยุติธรรม และกรมราชทัณฑ์.
กระบวนความ น. แบบแผนของเนื้อความหรือเรื่องราว
เช่น ครบถ้วนกระบวนความ.
กระบวนจีน น. วิธีการที่นำแบบอย่างศิลปะของจีนมา
ดัดแปลงหรือประกอบในงานจิตรกรรม ประติมากรรม
สถาปัตยกรรม และมัณฑนศิลป์ของไทย, เรียกลวดลายผ้าแพร
โดยมากเป็นรูปประแจ กะแปะ มังกร ว่า ลายกระบวนจีน.
กระบวยน. ภาชนะสําหรับตักน้ำ เดิมทําด้วยกะลามะพร้าว มีด้ามถือ,
พายัพว่า น้ำโบย.
กระบวร[-บวน] ก. ประดับ, แต่ง. ว. วิจิตร. (แผลงมาจาก กบูร).
กระบอก ๑น. ไม้ไผ่ที่ตัดเป็นท่อน, ของอื่น ๆ ที่มีรูปคล้ายคลึงเช่นนั้น เช่น
กระบอกปืน กระบอกตา; ลักษณนามบอกสัณฐาน สําหรับใช้กับ
ของกลมยาวแต่กลวง เช่น ข้าวหลาม ๓ กระบอก; เสื้อชนิดหนึ่ง
ในสมัยรัชกาลที่ ๔ แขนยาว ช่วงตัวสั้นเสมอบั้นเอว แขนรัด ตัวรัด
คอสูง เรียกว่า เสื้อกระบอก; หุ่นชนิดหนึ่งมีแต่ส่วนหัวและ
มือ ๒ ข้าง ลำตัวทำด้วยไม้กระบอก มีผ้าเย็บเป็นถุงคลุม เวลาเชิด
ใช้มือสอดเข้าไปจับไม้กระบอกนั้นเชิด เรียกว่า หุ่นกระบอก; (เรขา)
รูปตันที่กําเนิดขึ้นจากการเขียนรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า โดยใช้ด้านใดด้าน
หนึ่งเป็นแกนแล้วหมุนโดยรอบฐาน ปลายทั้ง ๒ ข้างมีหน้าเป็น
วงกลม เรียกว่า รูปทรงกระบอก หรือ รูปกระบอก, ลักษณะได้แก่
รูปที่มีสัณฐานกลมยาวและตรงซึ่งมีส่วนสัดกลมเท่ากันตั้งแต่ต้น
จนปลาย. (อ. cylinder).
(รูปภาพ กระบอก)
กระบอกเพลา น. ไม้แข็งเช่นเต็งรังทําเป็นปลอกตอกอัดไว้ใน
รูดุมเกวียน สําหรับสอดเพลาเข้าในรูนั้นป้องกันมิให้รูดุมคราก.
กระบอกสูบ น. ส่วนของเครื่องจักรเครื่องยนต์ ลักษณะเป็นโพรง
รูปกระบอกอยู่ในเสื้อสูบ เป็นช่องสําหรับบังคับให้ลูกสูบเคลื่อน
ไปมา.
กระบอกหัว (โบ) น. กะโหลกหัว เช่น อีกกระบอกหววมึงกูจะผ่า.
(ม. คําหลวง ชูชก), ปักษ์ใต้ว่า บอกหัว.
กระบอก ๒น. ชื่อปลาน้ำกร่อยและทะเลในสกุล Liza, Valamugil, Oedalechilus
และ Mugil วงศ์ Mugilidae ลําตัวค่อนข้างกลม ปากเล็ก มีครีบหลัง
๒ ตอน เกล็ดใหญ่สีเงิน มีหลายชนิด มีชื่อเรียกแตกต่างกัน เช่น
กระบอกท่อนไต้ (L. vaigiensis) กระบอกดํา (L. parsia)
กระบอกขาว (V. seheli), กระเมาะ หรือ ละเมาะ ก็เรียก สําหรับ
ปลาขนาดเล็ก, ปักษ์ใต้เรียก ยมก หรือ มก.
กระบอก ๓น. ดอกไม้, กลีบดอกไม้, เช่น กระบอกทิพย์ผกากวน กาเมศ กูเอย.
(นิ. นรินทร์), กว่ากลิ่นกระบอกบง - กชเกศเอาใจ. (เสือโค),
ใช้ว่า ตระบอก ก็มี. (เทียบอะหม บฺลอก; ไทยใหญ่ หมอก; ไทยขาว
และ ไทยนุง บอก; เขมร ตฺรบก).
กระบอก ๔น. ชื่อเพลงไทยทำนองเก่าสมัยอยุธยา ใช้กับบทที่ต้องการ
รีบด่วน ไปเร็วมาเร็วหรือต้องการให้จบเร็ว เช่นตอนท้าวเสนากุฎ
ต้อนรับแปดกษัตริย์ ในเรื่องสังข์ศิลป์ชัย. (ดึกดําบรรพ์).
กระบอกเสียง(ปาก) น. ผู้เป็นปากเป็นเสียงแทน.
กระบองน. ไม้สั้นสําหรับใช้ตี มีรูปกลมบ้าง เหลี่ยมบ้าง
คล้ายพลองแต่สั้นกว่า, ใช้ว่า ตระบอง ก็มี.
(ข. ฏํบง; ปักษ์ใต้ บอง).
กระบองกลึง น. ไม้กลึงเป็นรูปกระบองอย่างยาวสําหรับ
ถือเข้าขบวนแห่ช้างสําคัญ.
กระบองกันดู ตะบองกัน.
กระบองเพชร ๑น. ใบตาลที่ขมวดปลายลงอักขระ สําหรับใช้ในพิธีตรุษและโกนจุก,
ตะบองเพชร ก็เรียก.
กระบองเพชร ๒น. ชื่อไม้พุ่มชนิด Cereus hexagonus (L.) Miller
ในวงศ์ Cactaceae ลําต้นสูง ๓-๕ เมตร ลําต้นและกิ่งกลม
หยักเป็นร่องโดยรอบ มีหนามละเอียด ดอกใหญ่ สีขาว กลิ่นหอม
บานกลางคืน มักปลูกเป็นรั้วบ้าน, ตะบองเพชร ก็เรียก, พายัพ เรียก
เขียะ หรือ หนามเขียะ.
กระบองราหูน. ชื่อโรคตามตําราแพทย์แผนโบราณว่าเป็นโรคซางชนิดหนึ่ง
ที่ขึ้นเป็นเม็ดที่เด็กอ่อน, ละบองราหู ก็เรียก.
กระบะน. ภาชนะไม้ก้นแบนมีขอบ ใช้อย่างถาด, ใช้ว่า ตระบะ ก็มี;
ชื่อรถชนิดหนึ่งใช้บรรทุกสิ่งของ ทําตัวถังเป็นรูปอย่างกระบะ
เรียกว่า รถกระบะ.
กระบัด ๑(กลอน) ว. บัดใจ, ทันใด, เช่น อาวุธกับศรก็ตกกระบัดเหอรหาย.
(สมุทรโฆษ), ตระบัด ก็ใช้.
กระบัด ๒(โบ) ก. ฉ้อโกง เช่น กระบัดสิน, ตระบัด ประบัด หรือ สะบัด ก็ใช้.
กระบั้วกระเบี้ยว. กระปั้วกระเปี้ย, กะปลกกะเปลี้ย, เดินไม่คล่องแคล่ว
(อย่างผู้รื้อไข้).
กระบ่า, กระบ้าดู ตบยุง.
กระบากน. ชื่อไม้ต้นขนาดใหญ่หลายชนิดในสกุล Anisoptera
ในวงศ์ Dipterocarpaceae ขึ้นในป่าดิบทั่วไป ลําต้นตรง
สูง ๓๐-๔๐ เมตร เนื้อไม้ใช้ในการก่อสร้างที่ไม่ต้องรับน้ำหนัก
โดยมากใช้เป็นไม้แบบหล่อคอนกรีต.
กระบายน. ภาชนะสานรูปคล้ายกระบุงแต่มีขนาดเล็กกว่า
ปากกลม ก้นสี่เหลี่ยม.
กระบาล[-บาน] น. ส่วนกลางของกะโหลกศีรษะ, หัว, (คำไม่สุภาพ)
เช่น ตีกระบาล เขกกระบาล, (โบ) เขียนเป็น กระบาน ก็มี
เช่น เพิกหนังทังผมนั้นออกเสียแล้วเอากรวดทรายขัดกระบาน
ศีศะชำระให้ขาวเหมือนพรรณศรีสังข์. (สามดวง); แผ่นกระเบื้อง;
ลานกลางหมู่บ้าน เรียกว่า กระบาลบ้าน. (แผลงมาจาก กบาล).
กระบิ ๑น. แท่ง แผ่น ชิ้น.
กระบิ ๒น. หญ้าที่ซับซ้อนกันอยู่ในที่ลุ่มหรือในหนอง
เช่น ตัดกระบิในหนองเป็นสองหน. (ไกรทอง).
กระบิ้งน. นาที่เป็นกระทงเล็ก ๆ, ตะบิ้ง ก็เรียก.
กระบิดก. บิดเชือกหรือตอกให้เขม็งจนขอดเป็นปม.
กระบิดกระบวนน. ชั้นเชิง เช่น ทําจริตกระบิดกระบวนสะบิ้งสะบัด.
(ม. ร่ายยาว ชูชก), กระเบ็ดกระบวน ก็ใช้. ก. แกล้งทำ
ชั้นเชิงเหมือนไม่เต็มใจ เช่น อย่ากระบิดกระบวนนักเลย.
กระบิลน. ระเบียบ, หมู่. (แผลงมาจาก กบิล).
กระบี่ ๑(กลอน) น. ลิง เช่น ขุนกระบี่มีกำลังโดดโลดโผน
กระโจมโจนจับยักษ์หักแขนขา. (รามเกียรติ์ ร. ๒). (ป., ส. กปิ).
กระบี่ธุช น. ชื่อธงมีลักษณะเป็นธงสามชาย ๓ ผืน ผืนธงทำด้วย
ผ้าปักไหมทองเป็นลวดลายเครือกระหนก สอดร่วมอยู่ในคันธง
เดียวกันซึ่งเป็นเหล็ก และทำเป็นกิ่งแยกจากคันกลางทางด้านซ้าย
และด้านขวา ปลายคันธงเป็นรูปใบหอก ที่โคนคันธงบริเวณที่สวม
ต่อคันธงท่อนล่างติดรูปพระกระบี่ คือหนุมานในท่ายืนยกขาหน้า
และขาหลังข้างขวาเตรียมเหาะ เรียกเต็มว่า ธงชัยราชกระบี่ธุช หรือ
ธงชัยราชกระบี่ธุชใหญ่ ใช้เชิญนำหน้าพระราชยานในกระบวน
พยุหยาตรา และอัญเชิญประดิษฐานในพิธีมณฑลในการพระราช
พิธีต่าง ๆ เข้าคู่กับธงพระครุฑพ่าห์ โดยธงกระบี่ธุชอยู่ทางด้านซ้าย
และธงพระครุฑพ่าห์อยู่ทางด้านขวา.
กระบี่ ๒น. อาวุธชนิดหนึ่ง ใบแบนยาว ปลายแหลม มีคมข้างหนึ่งหรือทั้ง
๒ ข้าง ด้ามสั้น ที่ด้ามถืออาจมีโกร่งหรือไม่มีก็ได้ มีฝัก.
กระบี่กระบอง น. ชื่อการเล่นชนิดหนึ่ง ต่อสู้กันด้วยกระบี่
และกระบองเป็นต้น.
กระบี่ลีลา น. ชื่อเพลงกลองแขก เดิมเป็นเพลงของมลายู
ทํานองห่าง ๆ เช่นเพลงกระบี่กระบอง, แล้วแปลงมาใช้เป็น
เพลงร้องรํา ๒ ชั้น ทํานองให้ถี่เข้าประสมเล่นรวมมโหรีและ
กลองแขก สมัยปลายรัชกาลที่ ๔ หรือต้นรัชกาลที่ ๕ เช่น
ตอนโหรทูลท้าวเสนากุฎในเรื่องสังข์ศิลป์ชัย. (ดึกดําบรรพ์).
กระบือน. ควาย (มักใช้เป็นทางการ) เช่น รูปพรรณโคกระบือ.
(ข. กรฺบี; มลายู เกรฺเบา).
กระบือเจ็ดตัวน. ชื่อไม้พุ่มชนิด Excoecaria cochinchinensis Lour.
ในวงศ์ Euphorbiaceae สูง ๑-๒ เมตร ใบด้านบนสีเขียว
ด้านล่างสีแดงเลือดหมู ใช้ทํายาได้, ลิ้นกระบือ ก็เรียก,
จันทบุรีเรียก ใบท้องแดง.
กระบุงน. ภาชนะสานทึบรูปกลมสูง พื้นก้นเป็นสี่เหลี่ยม.
กระบุงโกย (ปาก) ว. มากมาย เช่น มีข้าวของเป็นกระบุงโกย
ถูกบ่นตั้งกระบุงโกย.
กระบุ่มกระบ่ามว. บุ่ม ๆ บ่าม ๆ, ซุ่มซ่าม.
กระบู้กระบี้ว. บู้ ๆ บี้ ๆ, บุบ, บุบแฟบ.
กระบูนน. ตะบูนขาว. (ดู ตะบูน).
กระบูนเลือดน. ชื่อว่านชนิดหนึ่ง หัวและต้นดั่งขมิ้นอ้อย ต้นและใบเขียว
หัวขนาดหัวเผือก กลมเกลี้ยงเป็นมัน มีปล้องห่าง ๆ เนื้อขาว
ฉุนร้อน ถ้าเคี้ยวจะทําให้ฟันโยก เชื่อกันว่าใช้ฝนกับน้ำปูนใส
หรือต้มเสียก่อนก็ได้ กินแก้ดานเลือด ดานลม และกระชับมดลูก
ให้แห้งสนิท. (กบิลว่าน).
กระบูร[-บูน] ก. ประดับ, แต่ง. (แผลงมาจาก กบูร).
กระเบง(กลอน) ก. เบ่ง เช่น ระด่าวตึงกระเบงแขน. (อนิรุทธ์);
ตะเบ็ง, กระเบญ ก็ใช้.
กระเบญ(กลอน) ก. กระเบง เช่น กุมกระบอง กระเบญหาญ. (สมุทรโฆษ).
กระเบ็ดกระบวนน. กระบิดกระบวน, ชั้นเชิง.
กระเบนน. ชื่อปลากระดูกอ่อนพวกหนึ่ง มีหลายชนิด หลายสกุล
และหลายวงศ์ ทั้งขนาดเล็กและขนาดใหญ่ ลําตัวแบนลงมาก
ครีบอกแผ่ออกด้านข้าง บางชนิดแผ่ออกไปจดด้านหน้าและด้านท้าย
เกือบเป็นวงกลมดูคล้ายจานหรือว่าว บางชนิดแผ่ยื่นด้านข้าง
ออกไปเป็นปีกคล้ายนกหรือผีเสื้อ และบางชนิดครีบอกแผ่
ไปไม่ถึงส่วนหน้า ทำให้หัวแยกจากลำตัวและส่วนยื่นของหัว
เป็นลอน มีเหงือก ๕ คู่ อยู่ด้านล่างของส่วนหัว บริเวณถัดจาก
ส่วนท้ายของนัยน์ตามีรูเปิดข้างละช่อง ซึ่งด้านในติดต่อกับ
โพรงเหงือกและปาก หางส่วนมากเรียว สั้นบ้างยาวบ้าง
มักมีผิวหยาบหรือขรุขระ บางพวกมีเงี่ยงอยู่บนหางตอน
ใกล้ลำตัว และมีต่อมน้ำพิษอยู่บริเวณโคนเงี่ยง เมื่อใช้เงี่ยงแทง
จะปล่อยน้ำพิษออกมาด้วย ทำให้คนหรือสัตว์ที่ถูกแทงรู้สึกปวด;
เรียกชายผ้านุ่งที่ม้วนแล้วสอดไปใต้หว่างขา ดึงขึ้นไปเหน็บ
ขอบผ้านุ่งด้านหลังระดับบั้นเอว ว่า ชายกระเบน หรือ หางกระเบน;
โคนหางช้าง เช่นผูกกระเบนสักหลาดถกล สัปทนแดงกางกั้ง.
(กฐินพยุห).
กระเบนเหน็บ น. ส่วนของร่างกายด้านหลังระดับบั้นเอว
ตรงที่เหน็บชายกระเบน.
กระเบนเนื้อดำดู ยี่สน.
กระเบา ๑น. ชื่อไม้ต้นขนาดย่อมถึงขนาดใหญ่หลายชนิดในสกุล
Hydnocarpus วงศ์ Flacourtiaceae เช่น กระเบาใหญ่ หรือ
กระเบาน้ำ (H. anthelminthica Pierre ex Laness.) เป็นไม้ต้น
ขนาดใหญ่ ผลกลม เปลือกแข็ง มีขนสีน้ำตาล ขนาดเท่าผลส้มโอ
ขนาดย่อม เนื้อในเป็นแป้งสีเหลืองอ่อน ๆ กินได้ เมล็ดมีน้ำมัน
เคยใช้เป็นยาแก้โรคเรื้อน ต้นที่มีแต่ดอกเพศผู้ เรียกว่า แก้วกาหลง,
กระเบากลัก หรือ กระเบียน (H. ilicifolia King) เป็นไม้ต้นขนาดกลาง
ผลกลม เปลือกแข็ง มีขนสีดํา ขนาดเท่าผลส้มเกลี้ยง.
กระเบา ๒น. กระบี่ชนิดหนึ่ง ปลายแหลมเรียวอย่างหางกระเบน
เรียกว่า กระเบาหางกระเบน.
กระเบิก(กลอน) ก. เบิก เช่น ปรดิพหุลดุลยปรดิมุข หุลดุลยอุกกลุก
ก็เกริกกระเบิกหาวหบ. (อนิรุทธ์).
-กระเบี้ยใช้เข้าคู่กับคํา กระบั้ว เป็น กระบั้วกระเบี้ย.
กระเบียดน. มาตราวัดตามวิธีประเพณี ๑ กระเบียด
เท่ากับ ๑ ใน ๔ ส่วนของนิ้ว.
กระเบียดกระตัก ก. เกี่ยงให้ตัวได้มาก.
กระเบียดกระเสียร ก. พยายามใช้จ่ายอย่างจํากัดจําเขี่ย.
กระเบียนน. (๑) กระเบากลัก. (ดู กระเบา ๑). (๒) ชื่อไม้ต้นผลัดใบ
ขนาดเล็กชนิด Gardenia turgida Roxb. ในวงศ์ Rubiaceae
ขึ้นในป่าเต็งรังและป่าเบญจพรรณ ต้นมีหนามห่าง ๆ
เปลือกเรียบ ดอกเมื่อแรกบานสีขาว แล้วเปลี่ยนเป็น
สีเหลืองอ่อน ผลคล้ายละมุดฝรั่ง แต่สุกแล้วแข็ง, กระดานพน
มะกอกพราน หมุยขาว หรือ หัวโล้น ก็เรียก.
กระเบื้องน. เครื่องมุงหลังคาหรือปูพื้นเป็นต้น ทําด้วยดิน หรือวัสดุอย่างอื่น
โดยปรกติเป็นแผ่น, เครื่องถ้วยชามที่ปั้นด้วยดินประสมอย่างดี
เนื้อมีลักษณะแข็งและขาว เคลือบผิวเป็นมัน มีพื้นหรือลวดลาย
เป็นสีต่าง ๆ เรียกรวมว่า เครื่องกระเบื้อง, ชิ้นของเครื่องกระเบื้อง
ที่แตกออก, กระทะแบน ๆ สําหรับละเลงขนมเบื้องเป็นต้น เดิมทํา
ด้วยดินเผา แต่ปัจจุบันทําด้วยโลหะ; ลักษณนามเรียกจํานวนข้าวเม่า
เป็นต้นที่คั่วครั้งหนึ่ง ๆ เช่น ข้าวเม่ากระเบื้องหนึ่ง งา ๒ กระเบื้อง.
กระเบื้องกาบกล้วย น. กระเบื้องมุงหลังคาชนิดหนึ่ง มีลักษณะเป็น
กระเบื้อง ๒ แผ่นวางคร่อมกัน แผ่นคว่ำมีรูปร่างเหมือนกาบกล้วย
ข้างใต้ตอนบนมีงวงหรือขอสำหรับยึดกับระแนง ส่วนแผ่นหงาย
ที่อยู่ข้างล่างนั้นเป็นแผ่นแบน งอริมขึ้นทั้ง ๒ ข้าง มีขออยู่ตอนบน
เพื่อเกี่ยวกับระแนง ปัจจุบันนิยมทำให้กระเบื้องแผ่นคว่ำและ
แผ่นหงายติดเป็นแผ่นเดียวกันเพื่อให้มีความคงทนมากขึ้น,
กาบู ก็เรียก.
กระเบื้องเกล็ดเต่า น. กระเบื้องดินเผาปลายตัดเป็นมุมแหลม
ผิวด้าน มีสีแดงตามเนื้อดิน ใช้มุงหลังคาโบสถ์วิหารเป็นต้น.
กระเบื้องขนมเปียกปูน น. กระเบื้องสำหรับมุงหลังคา
รูปสี่เหลี่ยมขนมเปียกปูน ทำด้วยปูนซีเมนต์ ทราย และน้ำ,
กระเบื้องว่าว หรือ กระเบื้องหน้าวัว ก็เรียก.
กระเบื้องถ้วยกะลาแตก น. เศษภาชนะดินเผาที่แตกออกเป็น
ชิ้นเล็กชิ้นน้อย, โดยปริยายหมายถึงของเล็ก ๆ น้อย ๆ
ไม่เป็นชิ้นเป็นอันที่ชํารุดหรือขาดชุดหมดราคา.
กระเบื้องปรุ, กระเบื้องรู น. กระเบื้องเคลือบจีน มีลายโปร่ง
สําหรับกรุตามผนังหรือกําแพงให้มีช่องลม.
กระเบื้องว่าว น. กระเบื้องสำหรับมุงหลังคารูปสี่เหลี่ยม
ขนมเปียกปูน ทำด้วยปูนซีเมนต์ ทราย และน้ำ,
กระเบื้องขนมเปียกปูน หรือ กระเบื้องหน้าวัว ก็เรียก.
กระเบื้องหน้างัว ดู กระเบื้องหน้าวัว.
กระเบื้องหน้าวัว น. กระเบื้องปูพื้นรูปสี่เหลี่ยมทําด้วยดินเผา;
กระเบื้องสำหรับมุงหลังคารูปสี่เหลี่ยมขนมเปียกปูน
ทำด้วยปูนซีเมนต์ ทราย และน้ำ, กระเบื้องว่าว หรือ กระเบื้อง
ขนมเปียกปูน ก็เรียก.
กระเบื้องถ้วย(ถิ่น-ปักษ์ใต้) น. ต้นกะอวม. (ดู กะอวม).
กระแบ่(โบ) น. กระบิ, ชิ้น, ส่วน, เช่น เราจะให้บั่นให้แล่
ทุกกระแบ่จงหนําใจ. (ลอ), ทุกกระแบ่เนื้อเห็นเปล่าเลย.
(ม. คําหลวง กุมาร), กระแบะ ก็ว่า.
กระแบกน. ต้นตะแบก เช่น หูกวางพรรค์กระแบก.
(ม. คําหลวง จุลพน), ตระแบก ก็ว่า.
กระแบกงาก. แตกเป็นไรงา เช่น พลุกกระแบกงาแต่ต้นจนปลาย.
(ตําราช้างคําโคลง).
กระแบะ ๑น. แผ่น, ชิ้น, ส่วน, กระแบ่ ก็ว่า.
กระแบะ ๒, กระแบะมือน. ขนาดเท่าฝ่ามือ.
กระโบม ๑ก. ตระโบม, โลมเล้า, กอด, เช่น ยักษ์ผยองโพยม
แลกระโบมถนอมพนิดไคล. (สรรพสิทธิ์).
กระโบม ๒(ถิ่น-อีสาน) น. ภาชนะชนิดหนึ่ง ทำด้วยไม้ขุดรูปวงกลมมีขอบ
ด้ามสั้น สำหรับสงข้าวเหนียวที่นึ่งสุกใหม่ ๆ หรือคนข้าวเหนียวนึ่ง
ให้ลดความร้อนก่อนนำไปใส่ในกล่องข้าว หรือใช้เป็นภาชนะรอง
ถ้วยชามอย่างสำรับ, กระบม ก็เรียก.
กระปมกระปำ, กระปมกระเปาว. ปุ่มป่ำ, ปมเปา, เป็นปมเป็นก้อน.
กระปรอก ๑, กระปอก ๑น. ชื่อไต้ชนิดหนึ่ง ห่อด้วยใบพลวงหลายชั้น ลูกยาวใหญ่
เหมือนไต้หาง แต่ไม่มีหาง ชาวทะเลและชาวชนบทชอบใช้
สําหรับหาหอย กุ้ง ปลา เพราะดวงไฟใหญ่ไม่ใคร่ดับ.
กระปรอก ๒, กระปอก ๒น. นุ่น. (เทียบมลายู กระป๊อก ว่า ต้นนุ่น).
กระปรอก ๓(ถิ่น-ตะวันออก, ปักษ์ใต้) น. ชื่อเรียกเฟินอิงอาศัยหลายชนิด
ในสกุล Drynaria และ Platycerium วงศ์ Polypodiaceae.
กระปรอกว่าวดู กระแตไต่ไม้ ๒.
กระปรี้กระเปร่าว. แคล่วคล่องว่องไว เพราะมีกําลังวังชา,
กระฉับกระเฉง, ไม่เนิบนาบ.
กระป้อกระแป้ว. ป้อแป้มาก, กําลังน้อย.
กระป่อง(กลอน) ว. ป่อง เช่น สักหน่อยหนึ่งมึงจะท้องกระป่องเหยาะ. (อภัย).
กระป๋องน. ภาชนะทําด้วยเหล็กวิลาดหรือสังกะสีเป็นต้น
มักมีรูปเป็นทรงกระบอก สําหรับบรรจุของ ต่างๆ,
ลักษณนามว่า ใบ, ลูก.
กระปอดกระแปดว. อาการที่บ่นปอดแปด, อาการที่บ่นร่าไร.
กระป๋อหลอว. เหลอ (ใช้แก่หน้า) เช่น ก็หยุดยั้งนั่งหน้ากระป๋อหลอ. (มณีพิชัย).
กระปั้วกระเปี้ยว. กระบั้วกระเบี้ย, กะปลกกะเปลี้ย, ไม่คล่องแคล่ว, ไม่แข็งแรง.
-กระปำใช้เข้าคู่กับคํา กระปม เป็น กระปมกระปำ.
กระป่ำ ๑ว. เป็นปุ่มป่ำ เช่น บนเขากระป่ำ. (ม. คําหลวง กุมาร),
มักใช้เข้าคู่กับคํา กระปุ่ม เป็น กระปุ่มกระป่ำ.
กระป่ำ ๒ว. อร่อย เช่น อนี้ต้นหว้าหวานกระป่ำ. (ม. คําหลวง กุมาร; มัทรี).
-กระปิ่มใช้เข้าคู่กับคํา กระปุ่ม เป็น กระปุ่มกระปิ่ม.
กระปุกน. ภาชนะเครื่องปั้นดินเผาหรือแก้วเป็นต้น รูปป้อม ๆ
เตี้ย ๆ ขนาดเล็ก โดยมากปากแคบ ก้นสอบ, ลักษณนาม
เรียกทะลายของผลระกําหรือผลจาก เช่น ผลระกํา
กระปุกหนึ่ง ผลจาก ๒ กระปุก.
กระปุกหลุก, กระปุ๊กลุก ว. อ้วนกลมน่าเอ็นดู.
กระปุ่ม(ถิ่น-อีสาน) น. เครื่องสานชนิดหนึ่ง ส่วนล่างใหญ่ ส่วนบนเล็ก
รูปกลม มีฝาสวมลงลึก สําหรับใส่สิ่งของ พ่อค้าหาบเร่มักใช้.
กระปุ่มกระป่ำ, กระปุ่มกระปิ่มว. มีปุ่มป่ำมาก เช่น ดูกระปุ่มกระปิ่มตุ่มติ่มเต็ม. (นิ. เพชร).
-กระเปาใช้เข้าคู่กับคํา กระปม เป็น กระปมกระเปา.
กระเป๋า ๑น. เครื่องใช้รูปคล้ายถุงหรือกระเพาะ ทําด้วยหนังบ้าง ผ้าบ้าง
สําหรับใส่เงินหรือของต่าง ๆ ใช้คาดเอวก็มี ติดอยู่ในตัวเสื้อ
หรือกางเกงก็มี ใช้หิ้วก็มี; กลีบดอกกล้วยไม้คล้ายรูปกรวยหรือ
หลอดที่อยู่ตรงกลางเป็นที่อยู่ของเกสร, ปาก ก็เรียก; (ปาก)
เรียกถุงหน้าท้องสำหรับใส่ลูกของสัตว์บางชนิดเช่นจิงโจ้ ม้าน้ำ.
กระเป๋าฉีก (ปาก) ว. หมดเงินในกระเป๋าเพราะใช้จ่ายมาก
เช่น วันนี้จ่ายเงินเสียกระเป๋าฉีกเลย.
กระเป๋าตุง (ปาก) ว. มีเงินในกระเป๋ามาก เช่น ไปทำอะไร
จึงกระเป๋าตุงกลับมา.
กระเป๋าเบา (ปาก) ว. มีเงินในกระเป๋าน้อยลง เช่น
ไปเที่ยวเสียกระเป๋าเบาเลย.
กระเป๋าแฟบ (ปาก) ว. มีเงินในกระเป๋าลดน้อยลงมาก
เช่น ไปจ่ายของเสียกระเป๋าแฟบเลย.
กระเป๋าหนัก (ปาก) ว. มีเงินมาก, ร่ำรวย, เช่น วันนี้ยอมเป็น
เจ้ามือเลี้ยงข้าว สงสัยจะกระเป๋าหนัก.
กระเป๋าแห้ง (ปาก) ว. ไม่มีเงินติดกระเป๋าเลย เช่น
วันนี้เขากระเป๋าแห้ง.
กระเป๋า ๒(ปาก) น. พนักงานเก็บค่าโดยสารรถหรือเรือประจำทาง.
กระเปาะน. รูปนูนกลม, เรียกสิ่งที่มีสัณฐานคล้ายคลึงเช่นนั้นว่า กระเปาะ
เช่น กระเปาะไข่ กระเปาะดอกไม้; ฐานที่ฝังเพชรพลอยเป็น
หัวแหวนหรือตุ้มหู; เก็จ (ดู เก็จ ๒); (วิทยา) ส่วนของหลอดแก้ว
ที่พองออก จะกลมหรือรีก็ตาม.
กระเปาะเหลาะ ว. มีสัณฐานกลมป้อม, เปาะเหลาะ ก็ว่า.
-กระเปี้ยใช้เข้าคู่กับคํา กระปั้ว เป็น กระปั้วกระเปี้ย.
-กระแป้ใช้เข้าคู่กับคํา กระป้อ เป็น กระป้อกระแป้.
-กระแปดใช้เข้าคู่กับคํา กระปอด เป็น กระปอดกระแปด.
กระโปก ๑น. ส่วนหนึ่งของอวัยวะสืบพันธุ์ภายนอกของชายหรือสัตว์ตัวผู้.
กระโปก ๒น. เครื่องเกวียนสําหรับยึดเพลา ติดอยู่กับตัวทูบ.
กระโปรง[-โปฺรง] น. ผ้านุ่งผู้หญิงแบบสากล; ฝาครอบเครื่องรถยนต์
หรือฝาครอบที่เก็บของข้างหน้าและข้างหลังรถยนต์;
กระบุงรูปกลมสูง ปากผายมาก พื้นก้นเป็นสี่เหลี่ยมเล็กสอบลง
ลักษณะคล้ายกระโปรงบาน สำหรับขนข้าวเปลือกหรือมะพร้าว
เป็นต้น; ภาชนะเย็บด้วยกาบหมากหรือใบไม้ สําหรับใส่ของต่าง ๆ
เช่น ราชปุโรหิตก็ให้เอานางนกไส้ใส่กระโปรงขังไว้จนเพลารุ่งเช้า.
(นพมาศ); กะโปรง ก็ใช้.
พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๔๒