กระโปรงทองดู กะทกรก (๒).
กระผมส. คําใช้แทนตัวผู้พูด เพศชาย พูดกับผู้ใหญ่, เป็นสรรพนามบุรุษที่ ๑.
-กระผลาม[-ผฺลาม] ใช้เข้าคู่กับคํา กระผลี เป็น กระผลีกระผลาม.
กระผลีกระผลาม[-ผฺลี-ผฺลาม] ว. รีบร้อนเกินไปโดยไม่ระมัดระวังหรือไม่ถูกกาลเทศะ.
กระผานน. ตะโพก. (ปาเลกัว).
กระผีกน. มาตราตวง มีพิกัดเท่ากับ ๑ ภาค (คือ ๑ ใน ๔)
ของกระเพาะ. ว. เล็กน้อย.
กระผีกริ้น (ปาก) ว. นิดหน่อย, น้อยมาก, เล็กน้อย.
กระพรวน[-พฺรวน] น. โลหะทําเป็นรูปกลมกลวง มีลูกกลิ้งเล็ก ๆ อยู่ข้างใน
เพื่อให้เกิดเสียง ใช้ผูกคอสัตว์หรือข้อเท้าเป็นต้น, พรวน ลูกพรวน
หรือ ลูกกระพรวน ก็ว่า; (ถิ่น-พายัพ, อีสาน) มะหิ่ง หรือ หมากหิ่ง.
กระพริ้ม(กลอน) ว. พริ้มพราย, แฉล้ม, เช่น ดูกระพริ้มริมแดงดังแสงโสม.
(นิ. เดือน).
กระพอก ๑น. กล่องสานมีฝาครอบสําหรับใส่อาหาร;
หม้อ (มงคลทีปนีแปลร้อย กุมภชาดก);
กระบะสําหรับใส่กับข้าว เช่น ร่วมกระพอกจอก
จานร้านเรือนเดียว. (สุ. สอนเด็ก); การเลี้ยงกัน,
ที่เลี้ยงกัน. (อะหม พอก ว่า เลี้ยงกัน).
กระพอก ๒ก. พรอก, พูด, เช่น ฟังเสียงกากระพอก บอกข่าวท้าวเสด็จดล. (ลอ).
กระพอกวัวน. ชื่อนกชนิดหนึ่ง. (พจน. ๒๔๙๓).
กระพอง ๑น. ส่วนที่นูนเป็นปุ่ม ๒ ข้างศีรษะช้าง, ตระพอง
ตะพอง หรือ กะพอง ก็ว่า.
กระพอง ๒น. ชื่อตัวไม้อันบนที่เป็นราวลูกกรงเรือนหรือเกวียน,
กําพอง ก็เรียก.
กระพ้อมน. ภาชนะสานขนาดใหญ่สำหรับบรรจุข้าวเปลือกเป็นต้น,
พ้อม ก็เรียก; (ถิ่น-อีสาน) เครื่องสานชนิดหนึ่ง รูปเหมือนกระบุง
แต่เล็กกว่าราวครึ่งหนึ่ง.
กระพักน. โขดหินหรือไหล่เขาที่เป็นขั้น ๆ พอพักได้ เช่น บ้างก็เป็นกระพัก
กระเพิงกระพังพุ. (ม. ร่ายยาว กุมาร), ตะพัก ก็ว่า.
กระพัง ๑น. แอ่ง, บ่อ, หนอง, ตระพัง ตะพัง หรือ สะพัง ก็เรียก.
(เทียบ ข. ตฺรพําง ว่า บ่อที่เกิดเอง).
กระพัง ๒น. ภาชนะชนิดหนึ่ง สําหรับใส่น้ำทําพิธีต่าง ๆ ตามลัทธิไสยศาสตร์
เรียกว่า ``กระพังน้ำ'' ซึ่งน่าจะมีรูปคล้ายกับหม้อน้ำมนตร์ของเรา.
กระพังเหิรน. ชื่อการฟันด้วยขอช้างอย่างหนึ่ง คือฟันให้หยุดอย่างชะงัก.
(ตําราขี่ช้าง).
กระพังโหมน. ชื่อไม้เถาชนิด Oxystelma secamone (L.) Karst.
ในวงศ์ Asclepiadaceae ทั้งต้นมียางขาว ใบแคบเรียวแหลม
ออกเป็นคู่ตรงข้ามกัน มีนวล ดอกสีม่วงแกมชมพู ใช้ทํายาได้
ใบและเถาใช้เป็นอาหาร, จมูกปลาหลด จมูกปลาไหล หรือ
ผักไหม ก็เรียก.
กระพัดน. เชือกหรือลวดหนังตีเป็นเกลียวหุ้มผ้าแดง ปรกติคล้องผูกอยู่
รอบคอช้าง เมื่อตั้งสัปคับหรือกูบอย่างใดอย่างหนึ่ง ใช้ปลาย
ทั้ง ๒ ข้างผูกสัปคับหรือกูบเพื่อรั้งมิให้เลื่อนไปทางท้ายช้างขณะ
เดินขึ้นที่ชัน, เขียนเป็น กระพัตร ก็มี เช่น และกระพัตรรัตคนควร.
(ดุษฎีสังเวย). ก. ผูก, คาด, ล้อม, เช่น เหตุกระพัดรัดตาด้วยไฟราค.
(ม. ร่ายยาว ชูชก).
กระพัดแม่ม่ายดู กระดูกกบ.
กระพัตร[-พัด] น. เชือกหรือลวดหนังตีเป็นเกลียวหุ้มผ้าแดง ปรกติคล้องผูก
อยู่รอบคอช้าง เมื่อตั้งสัปคับหรือกูบอย่างใดอย่างหนึ่ง ใช้ปลายทั้ง
๒ ข้างผูกสัปคับหรือกูบเพื่อรั้งมิให้เลื่อนไปทางท้ายช้างขณะเดินขึ้น
ที่ชัน เช่น และกระพัตรรัตคนควร. (ดุษฎีสังเวย), กระพัด ก็ว่า.
กระพันว. ทนทานต่อศัสตราวุธ, มักใช้ควบกับ ชาตรี
เป็น คงกระพันชาตรี. (เทียบมลายู กะบัล).
กระพั่น(ถิ่น-อีสาน) น. เครื่องไม้ในจําพวกเครื่องทอผ้าสําหรับม้วนผ้า.
กระพา(ถิ่น-อีสาน) น. เครื่องสานชนิดหนึ่ง สําหรับใส่สิ่งของบรรทุกไว้
ที่หลังคน มีสายรัดไขว้หน้าอก ใช้อย่างต่างใส่วัว แต่มีอันเดียว.
กระพากน. ปลาตะพาก. (ประพาสไทรโยค). (ดู ตะพาก).
กระพี้น. ส่วนของเนื้อไม้ที่หุ้มแก่น, เนื้อไม้ที่อยู่ระหว่างเปลือก
กับแก่น มีลักษณะอ่อนและยุ่ยง่าย. ว. โดยปริยายหมายความว่า
ไม่เป็นแก่นสาร.
กระพี้เขาควายน. ชื่อไม้ต้นขนาดกลางถึงใหญ่ชนิด Dalbergia cultrata
Grah. ex Benth. ในวงศ์ Leguminosae ขึ้นตามป่าเบญจพรรณ
และป่าทุ่งทั่วไป เว้นแต่ปักษ์ใต้ แก่นสีดําแข็งและหนักมาก
ใช้ทําเครื่องเรือน เพลาเกวียน และด้ามเครื่องมือต่าง ๆ.
กระพี้นางนวลน. ชื่อไม้ต้นชนิด Dalbergia cana Grah. ex Kurz
ในวงศ์ Leguminosae ใบเป็นใบประกอบ ใบย่อยรูปไข่
ปลายเรียวแหลม ดอกรูปดอกถั่ว กลีบเลี้ยงสีม่วงดำ กลีบดอก
สีขาวอมเหลือง ฝักแบน มีขน มี ๒ เมล็ด, จักจั่น ก็เรียก.
กระพือก. เอาสิ่งที่เป็นผืนแผ่นบาง ๆ โบกขึ้นลง,
พัดหรือโบกด้วยอาการเช่นนั้น, โดยปริยายหมายถึง
แพร่กระจาย เช่น ข่าวนี้กระพือไปอย่างรวดเร็ว.
กระพุ้งน. ส่วนที่ป่องออก เช่น กระพุ้งแก้ม กระพุ้งก้น.
กระพุ่มน. ลักษณะของสิ่งที่เป็นพุ่มยอดแหลมอย่างดอกบัวตูม,
(กลอน) พุ่ม เช่น ดอกพวงเผล็ดช่อ กระพุ่มห่อเกสร
สลอนบุษบาบาน. (ลอ), สองถันกระพุ่มกาญจนแมนมาเลขา.
(อนิรุทธ์).
กระพุ่มมือ ก. พนมมือ. น. มือที่พนม.
กระเพลิด[-เพฺลิด] (โบ) ก. ตะเพิด. (ปรัดเล).
กระเพลิศ[-เพฺลิด] (กลอน) ว. ตะพึด เช่น พลพายกระเพลิศพ้าง พายพัด.
(เฉลิมพระเกียรติ ร. ๒).
กระเพาะน. อวัยวะภายในของคนและสัตว์ รูปเป็นถุง คือ กระเพาะอาหารและ
กระเพาะปัสสาวะ. (เทียบ ข. กฺรพะ); ภาชนะสานสําหรับตวงข้าว
มีอัตราจุ ๔ กระผีก.
กระเพาะปลาน. ชื่ออาหารคาวแบบจีนชนิดหนึ่ง ประกอบด้วยถุงลมปลา
เนื้อไก่ เลือดหมู เป็นต้น.
กระเพิงน. เพิง, สิ่งที่ยื่นเป็นเพิง, เช่น บ้างก็เป็นกระพักกระเพิงกระพังพุ.
(ม. ร่ายยาว กุมาร).
กระเพื่อมก. อาการของสิ่งเหลวหรือนุ่มที่ไหวขึ้น ๆ ลง ๆ เช่น น้ำกระเพื่อม.
กระแพง(โบ; กลอน) น. กําแพง เช่น ทิศออกกระแพงแก้วกั้น. (จารึกวัดโพธิ์).
กระแพ้งน. ไม้ไผ่ที่ปล้องข้างในเป็นโรค มีสีดํา ๆ กลิ่นเหม็น, กําแพ้ง ก็ว่า.
กระฟัดกระเฟียดว. อาการที่โกรธหรือแสร้งทําโกรธ.
-กระฟายใช้เข้าคู่กับคํา กระฟูม เป็น กระฟูมกระฟาย.
กระฟูมกระฟายก. ฟูมฟาย.
-กระเฟียดใช้เข้าคู่กับคํา กระฟัด เป็น กระฟัดกระเฟียด.
กระมล[-มน] (กลอน; แผลงมาจาก กมล) น. ดอกบัว, หัวใจ.
กระมอบน. ชื่อไม้ต้นขนาดย่อมชนิด Gardenia obtusifolia Roxb.
ในวงศ์ Rubiaceae คล้ายกระเบียน (๒) ซึ่งอยู่ในวงศ์เดียวกัน
แต่ใบคายและเล็กกว่า ปลายใบป้าน ยอดอ่อนมียางเหนียว
ผลย่อมกว่า เนื้อไม้ขาวละเอียด ใช้แกะสลักได้.
กระมอมกระแมมว. มอมแมมมาก, เลอะเทอะเปรอะเปื้อน.
กระมัง ๑ว. คําแสดงความไม่แน่ใจ, คําแสดงความคาดคะเน,
(ใช้ไว้ท้ายประโยค) เช่น เป็นเช่นนี้กระมัง, ในบทกลอน
ใช้ว่า กระหมั่ง ก็มี.
กระมัง ๒น. ชื่อปลาน้ำจืดชนิด Puntioplites proctozysron ในวงศ์ Cyprinidae
รูปร่างคล้ายปลาตะเพียน มีกระดูกครีบก้นแข็งแรงและเป็นหยัก
ครีบหลังมีขนาดใหญ่ พื้นลําตัวเป็นสีขาว, เหลี่ยม ก็เรียก.
กระมันดู กระโห้.
กระมิดกระเมี้ยนก. แสดงอาการซ่อนอายลับ ๆ ล่อ ๆ, มิดเมี้ยน ก็ว่า.
กระมึน(โบ) ว. สูงค้าฟ้า, สูงเด่น, เช่น กายาศีรษะพลัดพราย หัวขาดเด็ดตาย
จรลู่กระมึนเหมือนเขา. (เสือโค, บางฉบับเป็น ตระหมื้น),
ตระมึน ก็ใช้, โดยมากเป็น ทะมื่น.
กระมุทน. บัว, กมุท ก็ว่า. (แผลงมาจาก กุมุท).
กระเมาะน. ชื่อปลากระบอกขนาดเล็ก. (ดู กระบอก ๒).
-กระเมี้ยนใช้เข้าคู่กับคํา กระมิด เป็น กระมิดกระเมี้ยน.
-กระแมมใช้เข้าคู่กับคํา กระมอม เป็น กระมอมกระแมม.
กระย่อง(ถิ่น-อีสาน) น. เครื่องสานชนิดหนึ่ง รูปกลมคล้ายโตก,
ถ้าใหญ่ใช้เป็นสํารับ ถ้าเล็กใช้เป็นเครื่องใส่ข้าวตอก
ดอกไม้บูชาตามวัด.
-กระย่องใช้เข้าคู่กับคํา กระยิ้ม เป็น กระยิ้มกระย่อง.
กระย่องกระแย่งว. อาการที่ร่างกายไม่เข็งแรง ทำให้เดินหรือเคลื่อนไหวไม่ถนัด,
กระง่องกระแง่ง หรือ ง่องแง่ง ก็ว่า.
กระย่อนก. ขย้อน คือ อาการขยับขึ้นขยับลง, กระหย่อน ก็ใช้; ยวบยาบ,
แกว่ง เช่น ลมไกวกิ่งกลฟ้อนก็กระย่อนอยู่ยานโยน. (สมุทรโฆษ);
ขยับ เช่น ยกค้อนกระย่อนดูบริพาร. (สมุทรโฆษ).
กระย่อมดู ระย่อม.
กระยาน. เครื่อง, สิ่งของ, เครื่องกิน, เช่น เทียนธูปแลประทีปชวาลา
เครื่องโภชนกระยา สังเวยประดับทุกพรรณ. (ดุษฎีสังเวยกล่อมช้าง
ของเก่า ครั้งกรุงเก่า), เขียนเป็น กรยา ก็มี เช่น พระไพรดมานโฉม
นุบพิตรแลงผอง มนตรอัญสดุดิยฮอง กรยานุถกลทาบ.
(ดุษฎีสังเวยกล่อมช้างของเก่า ขุนเทพกะวีแต่ง).
กระยาคชวาง [-คดชะวาง] น. ข้าวสําหรับบําบวงเชือกบาศ
เป็นพิธีของพระหมอเฒ่าในการรับช้างเผือก.
กระยาดอก, กระยาดอกเบี้ย (โบ) น. สิ่งที่ส่งชําระแทนดอกเบี้ย เช่น
กู้เงินเขามาแล้ว มอบที่นาให้ทําหรือมอบบุตรภริยาให้รับใช้การงาน.
กระยาทาน น. เครื่องบริจาค. (จารึกสยาม).
กระยาทิพย์ น. ชื่อขนมอย่างหนึ่ง ปรุงด้วยเครื่องกวนมีน้ำผึ้ง
น้ำอ้อย น้ำนม ถั่ว งา เป็นต้น นิยมใช้หญิงพรหมจารีเป็นผู้กวน
มักทําในพิธีสารท เรียกว่า ข้าวกระยาทิพย์, ข้าวทิพย์ ก็เรียก.
กระยาบวช น. เครื่องกินที่ไม่มีของสดคาว.
กระยาเบี้ย (โบ) น. เบี้ยเงินค่าตัวทาส และเงินกู้.
กระยารงค์ น. สีสําหรับวาดเขียน.
กระยาเลย ว. ต่าง ๆ, ปะปนกัน, (ใช้แก่ต้นไม้มีแก่น
แต่ไม่รวมไม้สัก).
กระยาสนาน (ราชา) น. เครื่องสรง.
กระยาสังเวย น. เครื่องเซ่น.
กระยาสังแวง น. ข้าวเภาในพิธีรับช้างเผือก.
กระยาสารท [-สาด] น. ขนมทําด้วยถั่วงาและข้าวเม่า
ข้าวตอกกวนกับน้ำตาล แต่เดิมนิยมทําเฉพาะในเทศกาลสารท.
กระยาเสวย (ราชา) น. เครื่องเสวย.
กระยาหาร น. เครื่องกินมีข้าวเป็นต้น.
กระยาง ๑น. ขาหยั่ง เช่น อ้ายเหล่าเที่ยววิด พบหนองป้องปิด ทำเปนเชิงราง
เอาไม้สามอัน ปักไว้เปนกระยาง แขวนโพงตรงกลาง
สาดน้ำเอาปลา. (คำพากย์เรื่องสุบิน), เขียนเป็น กระหยาง ก็มี เช่น
ปักไว้เปนกระหยาง. (สุบินคำพากย์).
กระยาง ๒น. นกยาง. (ดู ยาง ๑).
กระยาจก(ปาก) น. ยาจก, คนขอทาน, เช่น ตัวอ้ายพราหมณ์เถ้ากระยาจก.
(มโนห์รา). (กระ + ป. ยาจก).
-กระยาดใช้เข้าคู่กับคํา กระยืด เป็น กระยืดกระยาด.
กระยาหงันน. วิมาน, สวรรค์ชั้นฟ้า, เช่น อวยชัยให้พรแล้วเทวัญ
กลับคืนกระยาหงันชั้นฟ้า. (อิเหนา). (ม. กะยางัน ว่า
สวรรค์, ที่อยู่ของเทวดา).
กระยิกก. ขะยิก.
กระยิ้มกระย่องก. แสดงอาการดีใจหรืออิ่มใจ, ยิ้มย่อง ก็ว่า.
กระยึกกระยือว. หยิกไปหยิกมา, ไม่ตรง, ไม่เป็นระเบียบ, ยึกยือ ก็ว่า.
กระยึกกระหยักว. อาการที่ลังเลไม่กล้าตัดสินใจ, ยึกยัก ก็ว่า.
กระยืดกระยาดว. ยืดยาดมาก, เนิบนาบ, ช้า, ไม่ฉับไว.
กระเย้อกระแหย่ง[-แหฺย่ง] ก. เขย่งแล้วเขย่งอีก, โดยปริยายหมายความว่า
พยายามจะให้ได้สิ่งที่สุดเอื้อม, ขะเย้อแขย่ง ก็ว่า.
-กระแย่งใช้เข้าคู่กับคํา กระย่อง เป็น กระย่องกระแย่ง.
กระรอกน. ชื่อสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมในวงศ์ Sciuridae มีฟันแทะ
ส่วนใหญ่ตาโตและหูใหญ่ หางยาวเป็นพวง กินผลไม้
มีหลายสกุลและหลายชนิด เช่น กระรอกหลากสี
(Callosciurus finlaysoni) พญากระรอกดํา (Ratufa bicolor).
กระรอกน้ำข้าวดู เขยตาย.
กระเรียน ๑น. ชื่อนกขนาดใหญ่ชนิด Grus antigone ในวงศ์ Gruidae คอยาว
ขายาว ปีกกว้าง หางกว้างและสั้น หากินตามที่ราบลุ่ม กินพืช
แมลง และสัตว์ขนาดเล็ก ไม่ชอบกินปลา, กาเรียน ก็เรียก.
กระเรียน ๒น. ชื่อเพลงไทยของเก่าสําหรับทําเพลงช้า เรียกว่า กระเรียนร้อง, ถ้า
รับร้องบทละครเป็นเพลง ๒ ชั้น ท่อนต้นเรียกว่า กระเรียนร้องตัวผู้
ท่อนหลังเรียกว่า กระเรียนร้องตัวเมีย ต่อจากนี้ทําเพลงกระเรียนทอง
แล้วถึงกระเรียนร่อน เป็นเพลงเสภาร้องรับมโหรี.
กระโรกน้ำข้าวดู เขยตาย.
กระโรกใหญ่ดู ชิงชี่.
กระไรว. อะไร เช่น เขาไม่ว่ากระไร, อย่างไร เช่น จะทำกระไรดี, เท่าไร
เช่น ถูกปรับเพียง ๑๐๐ บาทก็ไม่กระไรนัก, ทำไม, ไฉน, เช่น
ข้าแต่นเรศูรสมเด็จพระบิดาเจ้าข้าเอ่ย กระไรเลยไม่ปรานี.
(ม. ร่ายยาว กุมาร).
กระลด[-หฺลด] (กลอน; แผลงมาจาก กลด) น. ร่ม เช่น เทียวทองธงชัย
และแซงกระลดชุมสาย. (สมุทรโฆษ).
กระลบ[-หฺลบ] (กลอน; แผลงมาจาก กลบ) ก. ตระหลบ.
ว. ฟุ้ง เช่น ก็หอมกระลบอบองค์. (ม. คําหลวง จุลพน).
กระลอก[-หฺลอก] (กลอน) แผลงมาจาก กลอก เช่น
พื้นบรรพตเลื่อมล้วนมณีผา กระลอกรุ่งพรุ่งพรายถึงเมฆา.
(สมบัติอมรินทร์), ใช้เข้าคู่กับคํา กระลับ หรือ กระลาย เป็น
กระลับกระลอก หรือ กระลายกระลอก.
กระลอม(ถิ่น-อีสาน) น. เครื่องสานชนิดหนึ่ง สานด้วยตอกเป็นต้น ตาห่าง ๆ
สำหรับใส่สิ่งของ, ชะลอม ก็ว่า.
กระละหล่ำก. กล้า, เกือบ, เช่น กระละหล่าจกกเป็นแต่กี้. (ทวาทศมาส).
กระลัด[-หฺลัด] (กลอน; แผลงมาจาก กลัด) ว. เข้มแข็ง
เช่น กระลัดในกลางสงคราม. (สมุทรโฆษ).
กระลับ[-หฺลับ] (กลอน) แผลงมาจาก กลับ เช่น ก็กระลับกระลอกแทง.
(อนิรุทธ์).
กระลับกระเลือก [-เหฺลือก] ว. กลอกขึ้นกลอกลง (ใช้แก่ตา),
(โบ) กลับเกลือก.
กระลัมพรน. โทษใหญ่, ความฉิบหาย, เช่น ก็ทํากระลัมพรกาล. (สมุทรโฆษ),
(แผลงมาจาก กลัมพร), เขียนเป็น กระลําพร ก็มี.
กระลา ๑(โบ) น. ท่วงที. (อนันตวิภาค); ที่, กอง, เช่น กระลาบังคลคนผจง.
(ดุษฎีสังเวย). (เทียบ ข. กฺรฬา).
กระลา ๒น. องค์ของการบูชา เช่น กระลาพิธีกรกุณฑ์. (เสือโค).
(แผลงมาจาก กลา). (ส. กลา มีองค์ ๓ คือ มนตร์ สัมภาระ
และ ศรัทธา).
กระลาการ(โบ) น. ตุลาการ เช่น แลผู้พิพากษากระลาการไต่ไป
โดยคลองธรรมดั่งกล่าวมานี้. (สามดวง).
กระลาพิมน. ผู้หญิง เช่น รฦกกระลาพิม พระมาศ กูเออย. (กำสรวล).
กระลายกระลอก[-หฺลอก] (โบ; กลอน; แผลงมาจาก กลายกลอก) ก. สับสน เช่น
เสือสีห์หมีควาย กระลายกระลอกซอกซอน. (สมุทรโฆษ).
กระลาศรีน. ผู้หญิง เช่น รฦกกระลาศรี เสาวภาคย กูเออย. (กำสรวล).
กระลำ(กลอน; ย่อมาจาก กระลําพร) น. โทษใหญ่, ความฉิบหาย, เช่น
จะเกิดกระลีกระลําแต่ล้วนร้อนใจ. (โชค-โบราณ). (ดู กลัมพร).
กระลำพร(โบ) น. กระลัมพร, โทษใหญ่, ความฉิบหาย. (ดู กลัมพร).
กระลำพักน. ส่วนของเนื้อไม้ซึ่งมีสีดํา ๆ เกิดในต้นสลัดไดป่า
(Euphorbia antiquorum L.) และต้นตาตุ่มทะเล
(Excoecaria agallocha L.) ในวงศ์ Euphorbiaceae
กลิ่นหอมอ่อน รสขม ใช้ทํายาได้.
กระลำพุกดู ตะลุมพุก ๓.
กระลิง(กลอน) ก. จับ, ถือ, โดยมากใช้เป็น กระลึง.
กระลีน. สิ่งร้าย, โทษ. ว. ร้าย เช่น กระลีชาติ กระลียุค.
กระลึง(โบ) ก. จับ, ถือ, เช่น ชดกรกระลึงกุมแสง. (ลอ).
กระลุมพางน. กลองหน้าเดียว, โบราณเขียนเป็น กรลุมพาง ก็มี.
กระลุมพุก ๑(ปาก) น. ไม้ตะลุมพุก.
กระลุมพุก ๒(กลอน) น. ปลาตะลุมพุก เช่น ค้าวอ้าวอุกกระลุมพุกสีเสียดสุกรสิง.
(สรรพสิทธิ์). (ดู ตะลุมพุก ๒).
กระลุมพุก ๓ดู ตะลุมพุก ๓.
กระลุมพูน. นกลุมพู เช่น เหล่ากระลิงโกกิลา กระลุมพูก็โผผิน.
(ม. ร่ายยาว มหาพน). (ดู ลุมพู).
กระลูน(กลอน) น. ความเศร้าโศก. ว. น่ากรุณา, น่าสงสาร,
เช่น อ่อนจิตสวามีอันพูนกระลูนนุกูลภรรยายิ่งยอด
กว่าอันภิปราย. (สรรพสิทธิ์). (ป. กลูน).
กระลู่น์ว. น่าสงสาร เช่น กระลู่น์แลดูดาลแสยง. (สุธน).
กระเล็นดู กระถิก, กระถึก.
กระเลียด[-เหฺลียด] (กลอน) แผลงมาจาก เกลียด เช่น ไยเยาวเคียดและ
กระเลียด ฤเหลือบพระพักตร์ผิน. (สรรพสิทธิ์).
กระเลือก[-เหฺลือก] (กลอน; แผลงมาจาก เกลือก) ก. เหลือก,
ใช้เข้าคู่กับคํา กระลับ เป็น กระลับกระเลือก.
กระโลง(ถิ่น-อีสาน) น. เครื่องสานด้วยใบลานชนิดหนึ่งใช้อย่างกระสอบ
สําหรับใส่ข้าวเปลือกหรือข้าวสาร.
กระวน(กลอน) ก. วนเวียน, วุ่น, หวน, เช่น กระเวนกระวนกาม
กวนอก พี่นา. (นิ. นรินทร์).
กระวนกระวาย ก. วุ่นวายใจ, แสดงอาการวุ่นวายไม่เป็นสุข.
กระวัด[-หฺวัด] (กลอน) แผลงมาจาก กวัด เช่น เฉวียงหัตถ์กระวัดวรธนู.
(สรรพสิทธิ์).
กระว่า(โบ; กลอน) น. ชื่อนกชนิดหนึ่ง เช่น เสียงนกกระว่ามาตีลาน
นกกรงหงส์ห่านร้องขานคู่. (มโนห์รา).
-กระวาดใช้เข้าคู่กับคํา กระวี และ กระวูด เป็น กระวีกระวาด
และ กระวูดกระวาด.
กระวาน ๑น. (๑) ชื่อไม้ล้มลุกชนิด Amomum krervanh Pierre
ในวงศ์ Zingiberaceae ชอบขึ้นในป่าดิบชื้นตามภูมิประเทศ
ที่เป็นเขาทางจันทบุรีและตราด ผลมีกลิ่นหอมฉุน ใช้ปรุงอาหาร
และทํายา; อีกชนิดหนึ่ง คือ Elettaria cardamomum (L.) Maton
ในวงศ์เดียวกัน เรียกว่า กระวานเทศ มาจากประเทศอินเดียตอนใต้,
เอลา ลูกเอ็ล หรือ ลูกเอ็น ก็เรียก. (๒) ชื่อเรียกใบของไม้ต้นชนิด
Laurus nobilis L. ในวงศ์ Lauraceae กลิ่นคล้ายกระวาน ใช้เป็น
เครื่องเทศและแต่งกลิ่นยา.
กระวาน ๒น. ชื่อนกชนิดหนึ่ง เช่น กระวานกระแวนแกลนกลัว. (สมุทรโฆษ).
กระวาย(กลอน) ว. ส่าย, ดิ้น, เช่น ทอดตนตีทรวงกระวาย. (อุเทน),
และใช้เข้าคู่กับคํา กระเวย และ กระโวย เป็น กระเวยกระวาย
และ กระโวยกระวาย.
กระวายกระวน ก. กระวนกระวาย, ดิ้นรน, เร่าร้อน,
กระสับกระส่าย, เช่น เมื่อเราอยู่ที่นี้จะต้องกระวายกระวน
ด้วยเหลือบยุงริ้นร่าน. (ม. ร่ายยาว สักบรรพ).
กระวิน ๑น. ห่วงที่เกี่ยวกันสําหรับโยงสัปคับช้าง, ห่วงติดกับบังเหียน
เหล็กผ่าปากม้า, ประวิน ก็ใช้. (ประวัติ. จุล), เครื่องร้อยสายรัด
เอวพระภิกษุ (รัดประคด) ทําด้วยกระดูกสัตว์เป็นต้น มีรูกลาง
เรียกว่า ลูกกระวิน.
(รูปภาพ กระวิน)
กระวิน ๒(โบ) ว. สีน้ำตาล เช่น โคกระวิน.
(ทมิฬ = กระวิล แผลงมาจาก ป. กปิล).
กระวี ๑น. นักปราชญ์ในการแต่งบทกลอน เช่น เสดจ์ยังสาระ
พินิจฉัยพร้อมด้วยหมู่มุกขมนตรีกระวีราชปโรหิตาโหราจารย์
อยู่ในศีลสัจ. (สามดวง). (แผลงมาจาก กวี).
กระวีชาติ น. หมู่กวี, พวกกวี, เช่น เสดจ์ในพระที่นั่งพลับพลาทอง
โดยอุตราภิมุขพร้อมด้วยหมู่มาตยามนตรีกระวีชาติราชปะโรหิตาจารย์
เฝ้าพระบาท. (สามดวง), เขียนเป็น กระวีชาต หรือ กระวิชาติ ก็มี เช่น
พระองค์ทรงพระกรุณาเพื่อจะมิให้มุกขมนตรีกระวีชาตแลราษฎร
ล่วงเกินพระราชอาญา, พร้อมด้วยหมู่มุกขมาตยามนตรีกระวิชาติราช
สุริยวงษพงษพฤฒาโหราจารยเฝ้าเบื้องบาทบงกชมาศ. (สามดวง).
กระวี ๒(โบ) ก. แกว่ง. (เพี้ยนมาจาก คระวี).
กระวีกระวาดว. รีบเร่งอย่างไม่นอนใจ.
กระวูดกระวาดว. กระวีกระวาด, ทําโดยเร็วอย่างลมพัดวูดวาด.
กระเวน ๑(กลอน) ก. ตระเวน, เที่ยวไป. (เทียบ ข. กฺรแวล ว่า คอยดู,
กองตระเวน).
กระเวน ๒(กลอน) ก. วนเวียน เช่น กระเวนกระวนกาม กวนอก พี่นา.
(นิ. นรินทร์).
กระเวนกระวน (กลอน) ก. วนเวียน เช่น กระเวนกระวนกาม
กวนอก พี่นา. (นิ. นรินทร์), หวนตลบ เช่น หอมกระเวนกระวน,
เขียนเป็น กรเวนกรวล ก็มี เช่น ชื่อจลาจรเรนทร์ หอมกรเวนกรวล
อาจจิญจญจวนใจ. (ม. คำหลวง มหาราช).
กระเวน ๓น. ชื่อนกชนิดหนึ่ง เช่น กระเวนวังนัวกระเวนดง
ช่างทองลงจับทองยั้ว. (ลอ).
กระเวยกระวายว. เสียงร้องขอความช่วยเหลืออย่างเอ็ดอึง.
กระแวนน. นกกาแวน เช่น คับคาคาบคาร่อน กระแวนว่อนบินบน.
(ตะเลงพ่าย). (ดู กาแวน).
กระโวยกระวายว. อาการที่ส่งเสียงเอะอะเป็นการประท้วงหรือแสดงความ
ไม่พอใจเป็นต้น, โวยวาย ก็ว่า.
กระศก[-สก] (โบ) ก. ข้อน. (จินดามณี).
กระศัย(เลิก) น. กระษัย.
กระษัตริย์[-สัด] (โบ) น. กษัตริย์.
กระษัตรี[-สัดตฺรี] (โบ) น. ผู้หญิง.
กระษัย[-ไส] น. ชื่อโรคตามตําราแพทย์แผนโบราณว่า ทําให้ร่างกาย
ทรุดโทรม มีอาการผอมแห้งตัวเหลืองเท้าเย็น, กษัย ก็ว่า.
(ส. กฺษย ว่า โรคซูบผอม).
กระษัยกล่อน [-ไสกฺล่อน] น. ชื่อโรคตามตําราแพทย์แผนโบราณ
ทําให้ร่างกายผอมแห้ง เกิดจากโรคกล่อน.
กระษาปณ์[-สาบ] น. เงินตราที่ทําด้วยโลหะ เช่น เหรียญกระษาปณ์
โรงกระษาปณ์, กษาปณ์ ก็ใช้. (ส. การฺษาปณ; ป. กหาปณ).
กระษิร[-สิน, -สิระ] (โบ; แผลงมาจาก ส. กฺษิร) น. น้านม เช่น
มาจากวารินกระษิรสมุทร. (รามเกียรติ์ ร. ๒), กระษิรสินธุสาคร.
(สรรพสิทธิ์).
กระเษม(โบ) น. เกษม.
กระเษมสานต์ น. เกษมสันต์. (ส. เกฺษม + ศานฺต;
ส. เกฺษม + ป. สนฺต).
กระเษียร(โบ; กลอน; แผลงมาจาก เกษียร) น. น้ำนม เช่น
เนาในกระเษียรนิทรบันดาล. (สรรพสิทธิ์).
กระสงน. ชื่อปลาน้ำจืดชนิด Channa lucius ในวงศ์ Channidae
รูปร่างคล้ายปลาช่อนซึ่งอยู่ในวงศ์เดียวกัน แต่หัวแหลมกว่าและ
แอ่นงอนขึ้นเล็กน้อย มีลายพาดขวางลําตัวข้างละ ๗-๑๒ แถบ
ทุกครีบมีจุดประหรือริ้วสีดํา.
-กระสนใช้เข้าคู่กับคํา กระเสือก เป็น กระเสือกกระสน.
กระสบน. ชื่อโรคลมชนิดหนึ่ง ในตําราแพทย์แผนโบราณว่า มักขึ้นในไส้
ให้เวียนหัว ให้ราก จุก สมุฏฐานเกิดจากธาตุไฟหย่อน.
กระสมน. ไม้ที่อยู่ในเครื่องทอผ้า สําหรับบิดม้วนผ้าที่ทอแล้ว เรียกว่า
ไม้กระสม. (ปาเลกัว).
กระสรวล[-สวน] (กลอน) ก. ยินดี, ร่าเริง, เช่น นางนกกระสรวลสันต์ สมเสพ.
(นิ. นรินทร์).
กระสร้อย น. ปลาสร้อย. (ดู สร้อย ๒).
กระสวนน. แบบ เช่น อย่าคบพวกหญิงพาลสันดานชั่ว
ที่แต่งตัวไว้จริตผิดกระสวน. (สุภาษิตสุนทรภู่);
แบบตัวอย่างสําหรับสร้างหรือทําของจริง เช่น
กระสวนเรือน กระสวนเสื้อ.
กระสวยน. เครื่องบรรจุด้ายสําหรับทอผ้าหรือเย็บผ้า.
กระสอบน. เครื่องสานหรือทอด้วยต้นกระจูดหรือป่านปอเป็นต้น
สําหรับบรรจุข้าวและของอื่น ๆ.
กระสอบทราย น. ถุงผ้าใบหรือหนัง ลักษณะคล้ายหมอนข้าง
ขนาดใหญ่ เดิมบรรจุทราย ปัจจุบันบรรจุด้วยขี้เลื่อย เศษผ้า
หรือฟองน้ำ อัดแน่น เป็นอุปกรณ์อย่างหนึ่งในการฝึกซ้อมของ
นักมวยเพื่อฝึกการชก เตะ ขึ้นเข่า เป็นต้น, (ปาก) ผู้ที่ถูกทำร้าย
ร่างกายอย่างบอบช้ำ โดยที่ไม่มีทางหรือไม่กล้าต่อสู้ เช่น
นักมวยฝ่ายน้ำเงินถูกนักมวยฝ่ายแดงถลุงเป็นกระสอบทราย.
กระสะน. ดินหรือหินหรือทรายเป็นต้นที่อยู่ในบ่อแร่
ซึ่งให้ผลเป็นสินค้าแก่ผู้ทําแร่, ขี้ผงของแร่.
กระสัง ๑น. ชื่อไม้ล้มลุกชนิด Peperomia pellucida Korth.
ในวงศ์ Peperomiaceae ขึ้นอยู่ทั่วไปตามที่ชื้น ลําต้นอวบน้ำ.
กระสัง ๒น. ชื่อนกชนิดหนึ่ง, สันนิษฐานว่าในสมัยโบราณบางถิ่นอาจ
ใช้เรียกนกชนิดหนึ่ง แต่ปัจจุบันไม่ปรากฏว่ามีใช้, เช่น
กระสังกระสาสาว กระสันจับกระลับดู. (เสือโค).
กระสันก. คะนึง, คิดผูกพันอยู่, มีใจจดจ่ออยู่, เช่น ปู่กระสันถึง
ไก่ในไพรพฤกษ์. (ลอ); กระวนกระวายในกาม เช่น เดี๋ยวนี้นะ
พระองค์ทรงธรรม์ แสนกระสันจันทร์สุดาดวงสมร. (คาวี);
ผูกให้แน่น เช่น กระสันเข้าไว้กับหลัก, ผูกพันพระพี่น้องสอง
กระสันเข้าให้มั่นกับมือ. (ม. คำหลวง กุมาร), รัด เช่น สายกระสัน;
ต่อเนื่อง เช่น มุขกระสัน; (ปาก) อยากมาก เช่น กระสันจะเป็น
รัฐมนตรี. ว. แน่น เช่น พระขรรค์เหน็บกระสันอยู่เป็นนิจ.
กระสับกระส่ายว. เร่าร้อนใจทนนิ่งเป็นปรกติไม่ได้, กระวนกระวาย, ทุรนทุราย.
กระสา ๑น. ชื่อนกในวงศ์ Ciconiidae ขนาดใหญ่เกือบเท่านกกระเรียน
ปากหนายาวปลายแหลมตรง คอและขายาว เวลาบินคอจะยืดตรง
เหมือนนกกระเรียน ทํารังด้วยกิ่งไม้อยู่บนยอดไม้สูง ๆ กินปลา
และสัตว์น้ำขนาดเล็ก ในประเทศไทยมีหลายชนิด เช่น กระสาขาว
(Ciconia ciconia) กระสาคอดํา (Ephippiorhynchus asiaticus).
กระสา ๒น. ชื่องูชนิดหนึ่ง เช่น งูไซงูกระสา. (ไตรภูมิ).
กระสา ๓น. ชื่อไม้ต้นขนาดกลางชนิด Broussonetia papyrifera Vent.
ในวงศ์ Moraceae ชอบขึ้นในที่ชื้นแฉะ ตามริมแม่น้ำลําคลอง
ใบใหญ่เท่าฝ่ามือหรือกว่านั้นบ้าง รูปไข่ปลายแหลม ขอบใบ
เป็นจัก ๆ หรือเว้าเป็น ๓ แฉก มีขนทั้ง ๒ ด้าน เปลือกใช้
ทํากระดาษได้ เรียก กระดาษสา, พายัพเรียก สา.
กระสานติ์(กลอน) ว. สงบ, ราบคาบ, เขียนเป็น กรสานต์ ก็มี เช่น ดำรงกรษัตร
ให้กรสานต์. (ยวนพ่าย). (กระ + ป. สนฺติ; ส. ศานฺติ).
กระสาบ ๑น. หนังที่เย็บเหมือนกระสอบ. (ปาเลกัว).
กระสาบ ๒(ถิ่น-อีสาน) น. เถานางนูน. (ไทยเหนือว่า ผักสาบ). (พจน. ๒๔๙๓).
กระสายน. เครื่องแทรกยา เช่น น้ำเหล้า. (ส. กษาย ว่า ยาที่เคี่ยวเอาแต่
๑ ใน ๔ ส่วน; ในทมิฬใช้ในความหมายว่า เป็นเครื่องแทรกยา
ทุกชนิด ตามปรกติเป็นน้ำ). ว. ใช้เข้าคู่กับคำ กระเส็น เป็น
กระเส็นกระสาย.
-กระส่ายใช้เข้าคู่กับคํา กระสับ เป็น กระสับกระส่าย.
กระสินธุ(โบ; กลอน) น. แม่น้ำ เช่น กระแสกระสินธุสงสาร. (อุเทน).
(กระ + ป., ส. สินฺธุ).
กระสือ ๑น. ผีชนิดหนึ่งที่ถือว่าเข้าสิงในตัวผู้หญิง ชอบกินของโสโครก,
คู่กับ กระหัง ซึ่งเข้าสิงในตัวผู้ชาย; ในทางวิทยาศาสตร์ คือ
แก๊สมีเทน (methane) ที่เกิดจากการเน่าเปื่อยผุพังของ
สารอินทรีย์แล้วติดไฟในอากาศ เป็นแสงวอบแวบในที่มืด;
โคมชนิดหนึ่ง มีที่เปิดปิดไฟ มีแว่นฉายแสงไปได้ไกล,
โคมตาวัว ก็ว่า.
กระสือดูด น. เรียกผลกล้วยที่แกร็นทั้งเครือ.
(ปาก) ว. เรียกคนที่ซูบซีด.
กระสือ ๒น. (๑) ชื่อเรียกเห็ดหลายชนิดหลายสกุลและหลายวงศ์ที่เรืองแสง
ได้ในเวลากลางคืน อาจเรืองแสงเฉพาะบางส่วนหรือทุกส่วน
มีสีแตกต่างกันแล้วแต่ชนิด เช่น ชนิด chlorosplenium aeruginascens
(Nyl.) Karst. เรืองแสงสีเขียวในระยะเกิดสปอร์. (๒) ชื่อว่าน
ชนิดหนึ่ง ต้นและหัวคล้ายขมิ้นอ้อย สีขาว ฉุนร้อน
ตามตํารากบิลว่านว่า เมื่อหัวแก่มีธาตุปรอทลงกิน มีพรายเป็นแสง
แมงคาเรืองในเวลากลางคืน ถือกันว่ามีสรรพคุณอยู่คง แต่เป็นกายสิทธิ์
ชอบไปเที่ยวหากินของโสโครก และเข้าสิงกินคนดั่งกระสือ
หรือปอบ แล้วบอกชื่อเจ้าของว่านที่ปลูกนั้นว่า เป็นตัวกระสือ
หรือผีปอบ ทําให้ขายหน้าจึงไม่ค่อยมีใครกล้าปลูก.
กระสือ ๓น. ชื่อตัวอ่อนและตัวเต็มวัยของหิ่งห้อยตัวเมียหลายชนิดในวงศ์
Lampyridae เช่น ชนิด Lamprophorus tardus ไม่มีปีก ต้องคลาน
ไปตามพื้นดิน สามารถทําแสงสีเขียวอมเหลืองอ่อนและกะพริบเป็น
จังหวะได้ เรียกว่า หนอนกระสือ. (ดู หิงห้อย, หิ่งห้อย ประกอบ).
กระสุงกระสิงก. สุงสิง, ยุ่ง, ข้องแวะ. (ปาเลกัว).
กระสุนน. เครื่องยิงมีคัน ใช้สายโก่งยิงด้วยลูกดินปั้นกลมซึ่งเรียกว่า
ลูกกระสุน; ลูกปืน.
กระสุนปืน น. ลูกปืน, บางทีก็เรียก กระสุน หรือ ลูกกระสุน.
กระสุนวิถี น. ทางแห่งกระสุน, วิถีกระสุน ก็ว่า.
กระสูทธิ์น. กรสุทธิ์. (ดู กรสุทธิ์).
กระสูบน. ชื่อปลาน้ำจืด ๒ ชนิด ในวงศ์ Cyprinidae รูปร่างคล้ายปลาแก้มช้า
แต่ลําตัวเพรียวและโตกว่าชนิดแรกคือ กระสูบขาว
(Hampala macrolepidota) มักมีลายดําพาดขวางที่บริเวณลําตัว
ใต้ครีบหลัง พื้นหางสีแดงขอบบนและล่างสีดํา ขนาดยาวถึง
ประมาณ ๗๐ เซนติเมตร อีกชนิดหนึ่งคือ กระสูบจุด (H. dispar)
ลําตัวมีจุดดําอยู่ตอนกลาง ปลายครีบหางมนกว่า และไม่มีแถบสีดํา
ตัวยาวเต็มที่ไม่เกิน ๒๐ เซนติเมตร, สูด หรือ สูบ ก็เรียก.
กระเสดน. หาดทรายที่ขึ้นสูงพ้นน้ำ.
กระเส็นกระสายน. เศษเล็กเศษน้อย. ว. นิดหน่อย.
กระเส่า, กระเส่า ๆว. สั่นเครือและเบา (ใช้แก่เสียง).
กระเสาะกระแสะว. อาการที่ป่วยอยู่บ่อย ๆ, เสาะแสะ ก็ว่า.
กระเสียนว. ชิด, สนิท, แนบเนียน, เช่น ชฎากลีบจีบเวียนกระเสียนพระศก.
(อภัย), เขาเข้าไม้ปะที่ตรงนี้ดีนัก พอดีกระเสียนกันทีเดียว; (โบ)
อาการที่ของสิ่งใดสิ่งหนึ่งสอดเสียดลงไปในช่องในรูไม่คับ
ไม่หลวมพอครือ ๆ กัน. (ปรัดเล).
-กระเสียน(โบ) ว. ใช้เข้าคู่กับคำ กระเบียด เป็น กระเบียดกระเสียน
หมายความว่า อาการที่คนพูดจาเสียดสีด้วยถ้อยคำต่าง ๆ
หรือกดขี่เบียดเบียน. (ปรัดเล).
กระเสียร[-เสียน] ว. คับแคบ, ลําบาก, ฝืดเคือง, ใช้เข้าคู่กับคํา กระเบียด
เป็น กระเบียดกระเสียร. (ป. กสิร).
กระเสือกกระสนว. ดิ้นรนเพื่อให้พ้นความทุกข์ยากเป็นต้น.
กระแสไม่ขาดสาย เช่น กระแสน้ำ กระแสลม, โดยปริยายหมายถึง
อาการเช่นนั้น; เส้น, สาย, แนว, ทาง, เช่น กระแสความ
กระแสความคิด; เส้นวัดที่ดินทำด้วยหวายหรือเหล็กเป็นต้น
เรียกว่า เส้นกระแส. (เทียบ ข. แขฺส = เชือก).
กระแสการเงิน น. การหมุนเวียนของเงินตรา.
กระแสความ น. แนวความ, ข้อความที่ต่อเนื่องกัน.
กระแสจิต น. กระแสความนึกคิดหรือกระบวนความนึกคิด
ที่เกิดดับต่อเนื่องกันไป, เรียกอาการที่ส่งความนึกคิดติดต่อกัน
ระหว่างจิตของคนหนึ่งกับอีกคนหนึ่ง ซึ่งอยู่ห่างกันโดยไม่ต้อง
อาศัยประสาทสัมผัสทั้ง ๕ อย่างใดอย่างหนึ่งว่า การส่งกระแสจิต.
กระแสตรง น. กระแสไฟฟ้าซึ่งเคลื่อนที่ตามแนวทิศเดียวกัน
อยู่ตลอดเวลา. (อ. direct current เขียนย่อว่า D.C.).
กระแสน้ำ น. สายน้ำ.
กระแสพระราชดำรัส [-ราดชะ-] (ราชา) น. ข้อความที่พระเจ้า
แผ่นดินตรัส.
กระแสรับสั่ง (ราชา) น. คําพูด.
กระแสลม น. สายลมพัด.
กระแสสลับ [-สะหฺลับ] น. กระแสไฟฟ้าซึ่งเคลื่อนที่โดยสลับ
แนวทิศอยู่ตลอดเวลา. (อ. alternating current เขียนย่อว่า A.C.).
กระแสเสียง น. เสียงที่แล่นไป, น้ำเสียง.
กระแสง ๑น. เสียง, เสียงแจ่มจ้า เช่น จึ่งตั้งนโม ซุ่มเสียงใหญ่โต
กระแสงแจ่มใส. (ประถม ก กา).
กระแสง ๒น. แสง, รัศมี; สี.
กระแสะว. เพลีย, โผเผ, ไม่มีกําลัง, เช่นพูดว่า ข้ามันให้อ่อนหิว
กระแสะ ๆ ไป. (ดิกชนารีไทย), และใช้เข้าคู่กับคํา กระเสาะ
เป็น กระเสาะกระแสะ.
กระโสง(กลอน) น. ปลากระสง เช่น กระโสงสังควาดหว้าย ชลา.
(สรรพสิทธิ์).
กระไสน. ทราย เช่น สีคงคาขุ่นเป็นเปือกเทือกกระไส. (ม. กาพย์ วนปเวสน์),
ประทับทอดจอดอ่าวเข้าไม่ได้ โขดกระไสติดช่องร่องวิถี.
(นิ. เกาะแก้วกัลกตา).
กระหง่อง, กระหน่อง ๑(โบ; กลอน) ก. จ้อง, คอยดู, เช่น ตากตากระหง่องเตรียม คอยแม่
มาฤๅ. (นิ. ตรัง), ตระหง่อง หรือ ตระหน่อง ก็ใช้.
กระหน(โบ) ก. ดิ้นรน, เดือดร้อน, กระวนกระวาย. (ข. กฺรหล่).
กระหนก ๑น. ชื่อแบบลายไทยประเภทหนึ่ง ใช้ผูกเขียนเป็นลวดลาย
มีทั้งระบายสี ปิดทองรดน้ำ ปั้น หรือแกะสลักเป็นต้น มีหลายชนิด
เช่น กระหนกเปลว กระหนกก้านขด กระหนกเครือ, เดิมเขียนเป็น
กนก ก็มี.
กระหนก ๒(โบ) ก. ตระหนก, ตกใจ, สะดุ้ง, หวาด.
กระหนกกินรี, กระหนกนฤมิตดู กระหนกนารี.
กระหนกนารีน. ชื่อไม้ล้มลุกชนิด Rhektophyllum mirabile N.E. Br.
ในวงศ์ Araceae ต้นมีไหลเลื้อยเหนือพื้นดินแยกออกไปเป็น
ต้นใหม่ได้ ใบคล้ายใบบอนสี มีลายขาวตามเส้นใบ, กระหนกกินรี
กระหนกนฤมิต บอนลายกระหนก หรือ แม้นเขียน ก็เรียก.
กระหน่อง ๒(ถิ่น-อีสาน) น. อวัยวะส่วนหลังของลำแข้ง ตั้งแต่ขาพับลงไป
ถึงส้นเท้า เช่น ตัวหนึ่งกัดเอ็นกระหน่อง. (ม. ภาคอีสาน ชูชก),
กระน่อง ขะน่อง หรือ ขาน่อง ก็เรียก.
กระหนาก(แผลงมาจาก ขนาก) ดู ขนาก.
กระหนาบก. ประชิดเข้าไปทั้ง ๒ ข้าง เช่น กองทัพตีกระหนาบ;
อาการที่อยู่ทั้ง ๒ ข้าง เช่น กระหนกกระหนาบภาพหาญ,
กระหนกกระหนาบคาบเครือสร้อยสน. (พากย์); ดุดันเอา.
(แผลงมาจากขนาบ).
กระหนาบคาบเกี่ยว ว. ประชิดเหลื่อมล้ากัน.
กระหน่ำว. ซ้า ๆ ลงอย่างหนัก.
กระหมวด ๑ก. ขอดให้เป็นปม, มุ่น, บิดม้วนให้เป็นปม. (แผลงมาจาก ขมวด).
กระหมวด ๒น. จอมประสาทศีรษะช้าง เป็นอวัยวะสําคัญที่เกิดขนช้างฐาน
๑ ใน ๕ ฐาน คือ ขนที่หู หาง บรรทัดหลัง กระหมวดหรือโขมด
ราวชัก (คือ สีข้างช้าง แต่โดยนิยมถือเอาเฉพาะแนวที่สาย
ประโคนรัด ซึ่งถัดจากขาหน้าไปหน่อยหนึ่ง), ในการดู
ลักษณะช้างเผือกใช้ตรวจขนทั้ง ๕ ฐานนี้ เป็นทาง
ประกอบการพิจารณา.
กระหมอบ(กลอน) ว. แขม่ว ๆ เช่น หายใจกระหมอบหอบเต็มที. (คาวี).
กระหม่อมน. ส่วนของกะโหลกอยู่ตรงแนวศีรษะแต่ต่ำกว่าส่วนสูงสุด
ลงมาใกล้หน้าผาก ในเด็กแรกเกิดจนถึง ๒ ขวบส่วนนี้จะมี
เนื้อเยื่ออ่อนปิดรอยประสานกะโหลกที่ยังเปิดอยู่ หลังจากนั้น
เนื้อเยื่ออ่อนนี้จะกลายเป็นกระดูก, โดยปริยายหมายรวม ๆ ว่า หัว
เช่น เป่ากระหม่อม ลงกระหม่อม, ขม่อม ก็ว่า; คําสําหรับใช้ควบ
กับคําที่ขึ้นต้น ว่า ``เกล้า'' เช่น ทราบเกล้าทราบกระหม่อม
ทูลเกล้าทูลกระหม่อม ในการเขียนหนังสือใช้ไปยาลน้อยแทน
เช่น ทราบเกล้าฯ ทูลเกล้าฯ. ส. คําใช้แทนตัวผู้พูด เพศชาย
เพ็ดทูลเจ้านายชั้นหม่อมเจ้า และพระวรวงศ์เธอที่มิได้ทรงกรม,
เป็นสรรพนามบุรุษที่ ๑. (ราชา) ว. คำรับหรือคำลงท้ายที่ผู้ชาย
ใช้เพ็ดทูลเจ้านายชั้นหม่อมเจ้า. (ย่อมาจาก ขอรับกระหม่อม).
(แผลงมาจาก ขม่อม).
กระหม่อมบาง (สํา) ว. เจ็บป่วยง่าย เช่น เขาเป็นคนกระหม่อมบาง
ถูกน้ำค้างหน่อยก็เป็นหวัด, ขม่อมบาง ก็ว่า.
กระหมั่ง(กลอน) ว. กระมัง เช่น เครื่องค้าเหลือผู้ซื้อกระหมั่ง. (ลอ).
กระหม่า(โบ) ก. ประหม่า, สะทกสะท้าน, พรั่นใจ, เช่น
กระมลบ้ากระหม่ามะเมอ. (สมุทรโฆษ).
-กระหมิดใช้เข้าคู่กับคํา กระหมุด เป็น กระหมุดกระหมิด.
กระหมิบก. ทําปากหรือช่องทวารหนักทวารเบาให้เม้มอยู่;
อาการที่กล้ามเนื้อขอบปากทวารรัดตัวเข้ามา. (แผลงมาจาก ขมิบ).
ว. บางทีก็ใช้เข้าคู่กับคํา กระหมุบ เป็น กระหมุบกระหมิบ.
กระหมุดกระหมิดว. ขมวดให้แน่น เช่น สักกระสันเป็นสามรวดรัดกระหวัด
กระหมุดกระหมิดฉุดชิด ชักชายน้อยห้อยหูกระต่าย.
(ม. ร่ายยาว ชูชก).
กระหมุ่น(โบ) ว. มุ่น; ขุ่น เช่น น้ำใช้และน้ำฉัน นานหลายวันเป็นกระหมุ่น.
(ขมุ่น หรือ ขนุ่น ทางเหนือว่า ขี้ตะกอน, ทางใต้ใช้ว่า หมวน).
กระหมุบก. เต้นตุบ ๆ. (แผลงมาจาก ขมุบ).
กระหมุบกระหมิบ ก. หมุบหมิบ, อาการที่ริมฝีปากเผยอขึ้นและ
หุบลงโดยเร็ว, อาการของปากที่พูดอย่างไม่ออกเสียง, เช่น
ทำปากกระหมุบกระหมิบ สวดมนต์กระหมุบกระหมิบ.
(แผลงมาจาก ขมุบขมิบ).
กระหย่ง ๑ก. ทําให้สูงขึ้น เช่น กระหย่งตัว, ทำสิ่งที่รวมตัวกันให้โปร่ง
หรือขยายตัวให้หลวมขึ้น เช่น กระหย่งฟาง, กระโหย่ง หย่ง
หรือ โหย่ง ก็ว่า.
กระหย่ง ๒ว. อาการที่เดินหรือวิ่งไม่เต็มเท้า คือ จดแต่ปลายเท้า
เพื่อทําให้ตนสูงขึ้น หรือเพื่อไม่ให้เกิดเสียงดัง เช่น
เดินกระหย่ง วิ่งกระหย่ง, เรียกรอยเท้าที่ไม่เต็มเห็นแต่
ปลายเท้าและส้นเท้าว่า รอยเท้ากระหย่ง, อาการที่นั่งเอา
ปลายเท้าตั้งลงที่พื้น ส้นเท้าทั้ง ๒ รับก้น เรียกว่า นั่งกระหย่ง,
กระโหย่ง หย่ง หย่ง ๆ โหย่ง หรือ โหย่ง ๆ ก็ว่า.
กระหยด(โบ; แผลงมาจาก ขยด) ก. ถด, ถอย, เขยิบ, เช่น กระหยดเข้า
นางเจ้าแม่ทรงศาสตราชัย. (มโนห์รา).
กระหยบ(โบ) ก. หมอบ เช่น ฟุบกบกระหยบเงียบมิเกรียบไว้. (มโนห์รา);
(ถิ่น-ปักษ์ใต้) แอบ, ซ่อน, ซุก.
กระหย่อน(โบ) ก. ขย้อน คือ อาการขยับขึ้นขยับลง เช่น พระยานั่งอยู่
แลกระหย่อนองค์โลดขึ้นทั้งนั้นก็ดี ขึ้นสูงได้ ๑๘ ศอก.
(ไตรภูมิ; สรรพสิทธิ์; พงศ. เหนือ), กระย่อน ก็ว่า.
กระหย่อมน. หย่อม คือ หมู่เล็ก ๆ, กองเล็ก ๆ.
กระหยะน. ขยะ เช่น หนึ่งนิทไทรในราษตรี บมิหลับดั่งมี กระหยะแล
ผงเลือดไร. (อภิไธยโพธิบาทว์). (แผลงมาจาก ขยะ).
กระหยัง(ถิ่น-อีสาน) น. สมุกใส่เครื่องนุ่งห่ม. (ลัทธิ. ภาค ๑๘ ตอน ๑);
ภาชนะชนิดหนึ่งคล้ายตะกร้าสําหรับใส่ของ.
กระหยับ(กลอน) ก. ขยับ เช่น มือถือธนูกระหยับลั่น. (รามเกียรติ์ ร. ๑;
ไกรทอง; สรรพสิทธิ์). (แผลงมาจาก ขยับ).
กระหยางดู กระยาง ๑.
กระหยิ่มก. กริ่ม คือ ครึ้มใจ, ภูมิใจ, อิ่มใจ, มักใช้เข้าคู่กับคำ ยิ้มย่อง
เป็น กระหยิ่มยิ้มย่อง. (แผลงมาจาก ขยิ่ม).
กระหรอด[-หฺรอด] น. นกกรอด. (ดู ปรอด).
กระหริ่งน. บ่วงหวายสําหรับดักสัตว์ที่กระโดดเช่นเนื้อและกวาง
เช่น จับกระหริ่งบ่วงข่ายถือ แบกหอกปืนลงจากเรือน.
(สุบิน), กะริง ก็ว่า.
กระหวน(กลอน) ก. หวนถึง เช่น และกระหวนกระโหยหา. (ดุษฎีสังเวย).
กระหวัดก. ตวัด, วัดเข้ามาโดยเร็ว, รัดรึง; ย้อน เช่น
เจ้าหวนคิดกระหวัดวน. (พากย์นางลอย).
กระหวัดเกล้า น. วิธีรําละครท่าหนึ่ง. (ฟ้อน).
กระหว่า(โบ; กลอน) ว. ราวกับว่า เช่น หน้าตาหัวอกรกเป็นขน
ดูสง่ากระหว่าคนหรือนนทรี. (มโนห์รา).
กระหองดู จงโคร่ง, โจงโคร่ง.
กระหังน. ผีชนิดหนึ่งที่ถือว่าเข้าสิงในตัวผู้ชาย เชื่อกันว่าเดิมเป็นผู้ชาย
ที่เรียนวิชาอาคมแก่กล้าเข้าก็มีปีกมีหาง จะไปไหนก็ใช้กระด้ง
ต่างปีก สากตําข้าวต่างขา สากกะเบือต่างหาง ชอบกินของโสโครก,
คู่กับ กระสือ ซึ่งเป็นผีผู้หญิง, ใช้ว่า กระหาง ก็มี เช่น
ถ้าเปนสัจว่าเปนกระสือกระหางจะกละจริงไซร้. (สามดวง).
กระหัด(ปาก) น. คฤหัสถ์.
กระหางน. กระหัง.
กระหายก. รู้สึกคอแห้งด้วยอยากดื่มน้ำเพราะมีอาการร้อนในเป็นต้น;
อยากเป็นกําลัง.
กระหายเลือด ว. เหี้ยมโหดทำทารุณจนถึงเลือดตกยางออก.
กระหึม, กระหึ่มว. เสียงดังหึ่มอย่างน่ากลัว เช่น พายุพัดกระหึ่ม, เสียงก้องกังวาน
เช่น เสียงดนตรีดังกระหึ่ม.
กระหืดกระหอบว. มีอาการรีบร้อนอย่างเหนื่อยหอบ เช่น วิ่งกระหืดกระหอบ.
กระเห็นน. อีเห็น เช่น กระเห็นเห็นกันแล้ววิ่งมา. (รามเกียรติ์ ร. ๑).
กระเหน็จ(โบ) น. วิธี, อย่าง, อุบาย, เช่น กลกระเหน็จต่าง ๆ.
(ม. คําหลวง นครกัณฑ์).
กระเหน็จกระแหน่ (โบ) น. เชิงชั้น, เล่ห์กล,
เช่น กระเหน็จกระแหน่รณรงค์. (สมุทรโฆษ).
กระเหนียด ๑[-เหฺนียด] ก. เสียด.
กระเหนียด ๒[-เหฺนียด] ดู เสนียด ๑.
กระเหม็ดกระเหมียด[-เหฺม็ด-เหฺมียด] ก. ประหยัด. (ปาเลกัว).
กระเหม็ดกระแหม่[-แหฺม่] ก. เขม็ดแขม่, ใช้จ่ายอย่างระมัดระวัง
เพราะเกรงว่าจะไม่พอใช้.
กระเหม่น[-เหฺม่น] ก. เขม่น คือ อาการที่กล้ามเนื้อกระตุกเต้นเบา ๆ
ขึ้นเอง ตามความเชื่อโบราณถือว่าเป็นนิมิตบอกเหตุร้ายหรือดีได้
เช่น กระเหม่นตา; เขม้น เช่น กระเหม่นตรับตัว. (เสือโค).
(แผลงมาจาก เขม่น).
กระเหม่า[-เหฺม่า] น. เขม่า, ละอองขึ้นที่ลิ้นเด็กอ่อน โบราณเรียกว่า
กระเหม่าซาง. (แผลงมาจาก เขม่า).
กระเหลียก[-เหฺลียก] (โบ) ก. แลดู, เขียนเป็น กรลยก ก็มี เช่น
สูวนนเจดีรสสมีกรลยกงามหนกกหนา. (จารึกสยาม หลัก ๒),
เหลือบแล เช่น ครั้นเช้าไก่ขันเรียก ไก่กระเหลียกตาดู. (ลอ).
(ข. กฺรเฬก ว่า เหลือบดู).
กระเหว่า[-เหฺว่า] น. นกดุเหว่า เช่น กระเหว่าเสียงเพราะแท้ แก่ตัว.
(โลกนิติ), กาเหว่า ก็ว่า. (ดู ดุเหว่า).
กระเห่อก. เห่อ เช่น คนห่ามกระเห่อทํา อวดรู้. (พระนลคําหลวง อารัมภกถา).
กระเหิมว. เหิม, กําเริบ, คะนอง.
กระเหี้ยนกระหือรือก. แสดงความกระตือรือล้นเอาจริงเอาจังอย่างออกนอกหน้า.
กระแห, กระแหทองน. ชื่อปลาน้ำจืดชนิด Puntius schwanenfeldii
ในวงศ์ Cyprinidae รูปร่างป้อมคล้ายปลาตะเพียนทอง
มักมีสีแดงอ่อนบนครีบ เฉพาะส่วนปลายของครีบหลังและ
ขอบบนล่างของครีบหางมีสีดํา, ตะเพียนหางแดง หรือ
เลียนไฟ ก็เรียก, ปักษ์ใต้เรียก ลำปำ.
-กระแหน[-แหฺน] ใช้เข้าคู่กับคํา กระหนอ และ กระแหนะ เป็น
กระหนอกระแหน และ กระแหนะกระแหน.
กระแหน่(โบ; กลอน) น. เล่ห์กล, แง่งอน, ท่วงที,
เช่น ข้ากระไดกระแหน่ แต่งแง่แผ่ตนท่า. (ลอ).
กระแหนบ[-แหฺนบ] (กลอน) ก. แหนบ, ถอน, เช่น แนบนิทรลวดแลบ
ก็กระแหนบที่หนวดเครา. (บุณโณวาท).
กระแหนะ[-แหฺนะ] น. ลายปูนปิดทอง. ก. แตะ, เติม; ว่าเปรียบเปรย;
กรรมวิธีในการสร้างงานประติมากรรมตกแต่ง หรือ
วิธีการช่างจุลศิลป์ประเภทหนึ่ง โดยใช้สมุกปั้นเป็นลวดลาย
หรือรูปภาพติดเข้ากับพื้นไม้หรือพื้นกระดาษ เช่น
ปั้นหน้ายักษ์หน้าลิงติดลงบนกะโหลกปิดกระดาษทำเป็น
หัวโขน, แขนะ ก็ว่า.
กระแหนะกระแหน [-แหฺน] ก. พูดกระทบหรือพูดเป็น
เชิงเสียดสี, กระแนะกระแหน ก็ว่า.
กระแหม็บ, กระแหม็บ ๆ[-แหฺม็บ] ว. แขม็บ, หายใจแผ่ว ๆ แสดงว่าจวนจะหมดกําลัง,
(โบ) เขียนเป็น กระแหมบ ก็มี เช่น กระแหมบกระเหม่นทรวง.
(อนิรุทธ์). (แผลงมาจาก แขม็บ).
กระแหม่ว[-แหฺม่ว] ก. แขม่ว, ผ่อนลมหายใจให้ท้องยุบลง,
บังคับกล้ามเนื้อท้องให้ท้องยุบลง. (แผลงมาจาก แขม่ว).
กระแหย่ง[-แหฺย่ง] ว. อาการปีนขึ้นอย่างพลั้ง ๆ พลาด ๆ. ก. คะยั้นคะยอ
เช่น มาหยักเหยาเซ้าซี้กระแหย่งชาย. (รามเกียรติ์ ร. ๑).
พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๔๒