พยัญชนะตัวที่ ๒ เป็นพวกอักษรสูง ใช้เป็นตัวสะกดในแม่กกในคํา
ที่มาจากภาษาบาลีและสันสกฤต.
ขง(โบ) น. กรุง, บางทีเขียนเป็น โขง. (``กรุง'' เป็น ``ขุง'' และเป็น ``ขง''
อย่าง ทุ่ง-ท่ง, มุ่ง-ม่ง).
ขงจื๊อน. ชื่อศาสนาสําคัญศาสนาหนึ่งของจีน มีศาสดาชื่อขงจื๊อ.
ขจร ๑[ขะจอน] ก. ฟุ้งไป. (ข. ขฺจร ว่า ฟุ้งไป แผลงเป็น กําจร ก็ได้;
ป., ส. ข = อากาศ + จร = ไป).
ขจร ๒[ขะจอน] ดู สลิด ๑.
ขจรจบ[ขะจอน-] น. ชื่อหญ้าชนิด Pennisetum pedicellatum Trin. และ
P. polystachyon (L.) Schult. ในวงศ์ Gramineae แพร่พันธุ์รวดเร็วมาก
และปราบยาก หญ้าทั้ง ๒ ชนิดนี้ต้นอ่อนใช้เป็นอาหารสัตว์ ต้นแก่
ใช้ทํากระดาษได้.
ขจอก[ขะ-] ว. กระจอก, ง่อย, ขาเขยก. (ข. ขฺจก ว่า ขาเขยก, พิการ).
ขจัด[ขะ-] ก. กําจัด เช่น ขจัดความสกปรก; กระจัด, แยกย้ายออกไป.
(ข. ขฺจาต่ ว่า พลัด, แยก).
ขจัดขจาย ก. กระจัดกระจาย.
ขจ่าง[ขะ-] ก. กระจ่าง เช่น จวบแจ้งขจ่างจา มิกราจํารัสศรี. (สรรพสิทธิ์).
ขจาย[ขะ-] ก. กระจาย, มักใช้เข้าคู่กับคำ ขจร เป็น ขจรขจาย. (ข. ขฺจาย).
ขจาว[ขะ-] (ถิ่น-พายัพ, ปักษ์ใต้) น. ต้นกระเชา. (ดู กระเชา).
ขจิต[ขะ-] ก. ประดับ, ตกแต่ง. (ป.).
ขจิริด[ขะ-] ว. กระจิริด.
ขจี[ขะ-] ว. งามสดใส, ใช้ในคําว่า เขียวขจี. (ข. ขฺจี ว่า ดิบ, อ่อน).
ขจุย[ขะ-] ว. กระจุย.
ขเจา[ขะ-] (ถิ่น-พายัพ, ปักษ์ใต้) น. ต้นกระเชา. (ดู กระเชา).
ขณะ[ขะหนะ] น. ครู่, ครั้ง, คราว, เวลา, สมัย. (ป.; ส. กษณ).
ขด ๑ก. ม้วนตัวให้เป็นวง ๆ เช่น งูขด, ทําให้เป็นวง ๆ เช่นนั้น เช่น
เอาลวดมาขด, งอหรือทําให้งอ เช่น นอนขด ขดให้เป็นลวดลาย.
น. สิ่งที่เป็นวง ๆ, ลักษณนามเรียกของที่เป็นวง ๆ เช่นนั้น เช่น
เชือก ๓ ขด.
ขด ๒(ถิ่น-พายัพ) ก. ขยด, เขยิบ, กระเถิบ.
ขดถวาย (ถิ่น-พายัพ) ก. ขัดสมาธิ.
ขดาน[ขะ-] (โบ) น. กระดาน เช่น นางทายขดานผทับแด ไฟสมรลามแล
ลืมพาษปธาราราย. (สมุทรโฆษ).
ขตอย[ขะ-] น. แมงป่อง. (ข. ขฺทวย).
ขทิง ๑[ขะ-] (โบ) น. กระดิ่ง, กระดึง, เช่น ขทิงทอง รนนทดโยง
ลยวแล่ง. (กําสรวล).
ขทิง ๒[ขะ-] (โบ) น. ต้นกระทิง.
ขทิง ๓[ขะ-] (โบ) น. ปลากระทิง.
ขทึง ๑[ขะ-] (โบ) น. กระดิ่ง, กระดึง.
ขทึง ๒[ขะ-] (โบ) น. ต้นกระทิง.
ขน ๑น. สิ่งที่เป็นเส้นขึ้นตามผิวหนังคนและสัตว์ เช่น ขนตา ขนนก ขนเม่น
และใช้ตลอดไปจนถึงที่ขึ้นบนผิวต้นไม้ ผลไม้ ใบไม้ และอื่น ๆ,
ราชาศัพท์ว่า พระโลมา.
ขนพอง น. ขนตั้งชันฟูขึ้น เกิดจากความตกใจหรือความกลัวเป็นต้น.
ขนพองสยองเกล้า น. ขนและผมตั้งชันขึ้นเพราะรู้สึกสยดสยอง
มากเป็นต้น.
ขนเพชร น. ขนสีขาวที่ขึ้นแปลกเป็นพิเศษ มีลักษณะยาวกว่าปรกติ.
ขนแมว น. รอยเป็นเส้น ๆ อยู่บนสิ่งที่ขัดเงายังไม่เกลี้ยงหรือบนผิว
ของเพชรที่เจียระไนแล้ว.
ขนลุก น. ขนตั้งชันขึ้นเพราะอากาศเย็นเยือก ความตกใจ หรือความ
เสียวซ่าน เป็นต้น.
ขนลุกขนชัน, ขนลุกขนพอง น. ขนตั้งชันขึ้นเพราะความขยะแขยง
หรือตกใจกลัวเป็นต้น.
ขนสัตว์ น. เรียกผ้าที่ทอจากขนของสัตว์บางชนิดเช่นแกะว่า ผ้าขนสัตว์.
ขนหน้าแข้งไม่ร่วง (สํา) ว. ไม่กระทบกระเทือนถึงเดือดร้อน (ใช้แก่
คนมั่งมีที่ต้องจ่ายเงินแม้จะมากแต่ก็ดูเหมือนเป็นจํานวนเล็ก ๆ น้อย ๆ).
ขนหนู น. เรียกผ้าที่มีลักษณะเป็นขนขดใช้ห่มหรือเช็ดตัวเป็นต้นว่า
ผ้าขนหนู.
ขนหย็อง น. ขนหัวตั้งชัน ตัวลีบ หางตก เป็นอาการของไก่หรือนก
ที่รู้สึกกลัวไม่กล้าสู้. ก. โดยปริยายใช้แก่คนที่ไม่กล้าสู้, กลัว.
ขนหัวลุก (สำ) ว. อาการที่ตกใจหรือกลัวมากเป็นต้นจนรู้สึก
คล้ายกับผมตั้งชันขึ้น.
ขนอุย น. ขนอ่อนหรือขนเพิ่งแรกขึ้น.
ขน ๒ก. เอาสิ่งของเป็นต้นจํานวนมากจากที่หนึ่งไปยังอีกที่หนึ่งโดยบรรทุก
หาบ หาม หรือด้วยวิธีอื่น.
ขนทรายเข้าวัด ก. ทําบุญกุศลโดยวิธีนําหรือขนทรายไปก่อพระเจดีย์
ทรายเป็นต้นที่วัด, (สำ) หาประโยชน์ให้ส่วนรวม.
ขนส่ง น. ธุรกิจเกี่ยวด้วยการขนและส่ง เช่น ขนส่งสินค้า.
ขน ๓น. ชื่อหญ้าชนิด Brachiaria mutica (Forssk.) Stapf ในวงศ์ Gramineae
ขึ้นในที่ชื้นและชายนํ้า ข้อ กาบใบ และใบมีขน ใช้เป็นอาหารสัตว์,
ปล้องขน ก็เรียก.
ขน ๔(ถิ่น-พายัพ) ก. กรน เช่น คนนอนหลับขน ว่า คนนอนหลับกรน.
ข้นว. ลักษณะของเหลวที่มีการรวมตัวกันแน่นเข้า, ไม่ใส; มีน้อย
ลงไป, งวด.
ข้นแค้น ก. อัตคัด, ขัดสน, มักใช้เข้าคู่กับคำ ยากจน เป็น
ยากจนข้นแค้น.
ขนง[ขะหฺนง] น. คิ้ว, ใช้เป็นราชาศัพท์ว่า พระขนง.
ขนงเนื้อ[ขะหฺนง-]น. หนังสัตว์ที่เผาไฟให้สุกแล้วต้มให้เปื่อย เพื่อปรุงเป็นอาหาร.
ขนด[ขะหฺนด] น. ตัวงูที่ขด; ลูกบวบจีวร; โคนหางงู มักเรียกว่า ขนดหาง.
ขนน[ขะหฺนน] น. หมอนอิง. (ข. ขฺนล่ ว่า หมอนอิง, ขอนที่ใช้เป็นหมอน).
ขนบ[ขะหฺนบ] น. แบบอย่าง, แผน, ระเบียบ; กลีบ, รอยที่พับ (ของสมุดข่อย
หรือผ้าจีบ หรือจีวร เป็นต้น); ชั้น เช่น ขนบหิน. (ข. ขฺนบ่ ว่า สิ่งที่อยู่
ในห่อ, ที่หมก).
ขนบธรรมเนียม [ขะหฺนบทํา-] น. แบบอย่างที่นิยมกันมา.
ขนบประเพณี น. จารีตประเพณีที่วางเป็นระเบียบแบบแผนไว้แล้ว.
ขนม[ขะหฺนม] น. ของกินที่ไม่ใช่กับข้าว มักปรุงด้วยแป้งหรือข้าวกับกะทิ
หรือนํ้าตาล, ของหวาน, ทางเหนือเรียกว่า ข้าวหนม.
ขนมครก น. ขนมทําด้วยแป้งกับกะทิหยอดในภาชนะกระเบื้องหรือ
โลหะที่ทําเป็นหลุม ๆ ตั้งบนไฟ.
ขนมทราย (ราชา) น. ขนมขี้หนู.
ขนมเปียก น. ขนมชนิดหนึ่ง ทำจากแป้งข้าวเจ้าตั้งไฟกวนกับน้ำตาลหม้อ
และกะทิ หยอดให้มีขนาดพอคำแล้วโรยถั่วทองคั่ว.
ขนมเปียกปูน น. ขนมชนิดหนึ่ง ทำด้วยแป้งข้าวเจ้าผสมกาบมะพร้าวเผา
ให้เป็นถ่านบดละเอียด ตั้งไฟกวนกับน้ำตาล กะทิและน้ำปูนใส เมื่อสุกเทลง
ใส่ถาด ตัดเป็นชิ้น ๆ ให้เป็นรูปสี่เหลี่ยมด้านขนานที่มีด้านทั้ง ๔ ยาวเท่ากัน
แต่ไม่มีมุมภายในเป็นมุมฉาก; เรียกรูปสี่เหลี่ยมด้านขนานที่มีด้านทั้ง ๔ ยาว
เท่ากัน แต่ไม่มีมุมภายในเป็นมุมฉาก ว่า สี่เหลี่ยมขนมเปียกปูน, สี่เหลี่ยม
ข้าวหลามตัด ก็เรียก.
ขนมจีน[ขะหฺนม-] น. อาหารชนิดหนึ่ง ทําด้วยแป้งเป็นเส้นกลม ๆ คล้ายเส้นหมี่
กินกับนํ้ายา นํ้าพริก เป็นต้น.
ขนมผสมน้ำยา(สํา) ว. พอดีกัน จะว่าข้างไหนดีกว่ากันก็ไม่ได้.
ขนมผักกาด, ขนมหัวผักกาดน. ของคาวชนิดหนึ่งทําด้วยแป้งผสมหัวผักกาด นึ่งให้สุก แล้วผัด
กับถั่วงอก ผักกุยช่าย.
ขนมเส้น(ถิ่น-พายัพ) น. ขนมจีน, ข้าวเส้น ก็เรียก.
ขนอง[ขะหฺนอง] น. หลัง, ใช้เป็นราชาศัพท์ว่า พระขนอง, ปฤษฎางค์
ก็ว่า. (ข. ขฺนง).
ขนอน[ขะหฺนอน] (โบ) น. ที่ตั้งอากรการผ่านเขต, ที่คอย.
ขนอบ ๑[ขะหฺนอบ] ก. นิ่ง. (ต.).
ขนอบ ๒[ขะหฺนอบ] น. ไม้ ๒ อันประกับเป็นขอบหรือกรอบของสิ่งของเพื่อ
ให้แน่น เช่น ไม้ขนอบใบลาน.
ขนัด[ขะหฺนัด] น. แถว, แนว, เช่น เรือแล่นเป็นขนัด; ลักษณนามใช้เรียก
สวนที่มีคันดินกั้นเป็นตอน ๆ เช่น สวนขนัดหนึ่ง สวน ๒ ขนัด.
ว. แออัด ในคําว่า แน่นขนัด.
ขนัน ๑[ขะหฺนัน] น. ชื่อไม้ต้นชนิดหนึ่ง, คู่กับ ขนุน. (ปรัดเล).
ขนัน ๒[ขะหฺนัน] ก. กัน, บัง, ขวาง, เช่น ขนันนํ้า; วง, ล้อม, เช่น ล้อมขนัน;
ผูก, รัด, เช่น ขนันศพเด็ก. ว. ขัน.
ขนาก[ขะหฺนาก] น. ชื่อไม้ล้มลุกชนิด Juncellus inundatus C.B. Clarke
ในวงศ์ Juncaceae ขึ้นอยู่ในทุ่งนาและริมแม่นํ้าคล้ายกก, กระหนาก
ก็เรียก.
ขนาง[ขะหฺนาง] ก. กระดาก, อาย.
ขนาด ๑[ขะหฺนาด] น. ลักษณะของรูปที่กําหนดสังเกตได้ว่าใหญ่ เล็ก สั้น ยาว
หนัก หรือ เบา เท่านั้นเท่านี้ เช่น ขนาดใหญ่ ขนาดยาว ขนาด ๒ x ๑ เมตร;
อัตรา, เกณฑ์ที่กําหนดไว้, เช่น ดีถึงขนาด เกินขนาด ไม่ได้ขนาด.
ขนาด ๒[ขะหฺนาด] น. เครื่องสาดนํ้ารดต้นไม้ โดยมากสานด้วยไม้ไผ่ รูปแบน ๆ
มีด้ามสําหรับถือ.
ขนาน ๑[ขะหฺนาน] น. หมู่; ลักษณนามเรียกยาที่ปรุงขึ้น เช่น ยาขนานหนึ่ง
ยา ๒ ขนาน.
ขนานใหญ่ (ปาก) ว. มาก เช่น สับเปลี่ยนตำแหน่งกันขนานใหญ่.
ขนาน ๒[ขะหฺนาน] ก. เรียงคู่กันไป เช่น เรือแล่นขนานกันไป วิ่งขนาน, เรียก
เรือที่ผูกหรือตรึงติดเรียงคู่กันสําหรับข้ามฟากว่า เรือขนาน; เรียก, ตั้ง,
เช่น ขนานนาม ว่า ตั้งชื่อ. (คณิต) น. เรียกเส้นตรงคู่ใด ๆ ซึ่งอยู่ห่างกัน
เป็นระยะเท่ากันโดยตลอดว่า เส้นขนาน. (ข. ขฺนาน ว่า เทียบ).
ขนานน้ำ น. ท่าที่เอาเรือ ๒ ลํามาจอดเทียบเคียงกันแล้วปูกระดาน
เพื่อให้ขึ้นลงสะดวก.
ขนานลี่ น. เรือแล่นคู่เคียงกันไป.
ขนาบ[ขะหฺนาบ] ก. ประกบเข้าให้แน่น เช่น เอาไม้ขนาบทั้งข้างล่างข้างบน
หรือขนาบข้างเป็นต้น, ประชิดเข้าไปทั้ง ๒ ข้าง เช่น กองทัพตีขนาบ,
ติดชิดกันอยู่ทั้ง ๒ ข้าง เช่น ที่ดินขนาบคาบเกี่ยวกัน; (ปาก) ดุดันเอา
เช่น ถูกขนาบ; โดยปริยายหมายความว่า เรื่อยมา, ตลอดมา, เช่น รับ
ของถวายกันขนาบมา. (ประพาสมลายู).
ขนาย[ขะหฺนาย] น. งาช้างพัง. (ข. ขฺนาย ว่า เขี้ยวหมู).
ขนำ[ขะหฺนํา] (ถิ่น-ปักษ์ใต้) น. กระท่อมชั่วคราวในทุ่งนาเป็นต้น.
ขนิษฐ, ขนิษฐา[ขะนิด, ขะนิดถา] น. น้อง. (เลือนมาจาก กนิษฐ, กนิษฐา).
ขนุน ๑[ขะหฺนุน] น. ชื่อไม้ต้นขนาดกลางถึงขนาดใหญ่ชนิด Artocarpus
heterophyllus Lam. ในวงศ์ Moraceae มีนํ้ายางขาว ผลกลมยาวราว
๒๐-๕๐ เซนติเมตร ภายนอกเป็นหนามถี่ ภายในมียวงสีเหลืองหรือ
สีจําปา รสหวาน กินได้ แก่นสีเหลือง เรียกว่า กรัก ใช้ต้มเอานํ้าย้อมผ้า,
พันธุ์ที่มียวงสีเหลือง เนื้อนุ่มแต่ไม่เหลว เรียก ขนุนหนัง, พันธุ์ที่มียวง
สีจําปา เนื้อนุ่ม เรียก ขนุนจําปาดะ, ส่วนพันธุ์ที่มียวงสีเหลือง เนื้อเหลว
เรียก ขนุนละมุด.
ขนุนป่า น. ชื่อไม้ต้นขนาดใหญ่ชนิด Artocarpus lanceifolius Roxb.
ในวงศ์ Moraceae เกิดในป่าดิบ.
ขนุนสำปะลอ น. ชื่อไม้ต้นขนาดกลางชนิด Artocarpus altilis Fosberg
ในวงศ์ Moraceae ใบใหญ่เป็นแฉก ๆผลมีเมล็ดมาก กินได้ พันธุ์ที่ผล
ไม่มีเมล็ด เรียก สาเก เนื้อกินได้.
ขนุน ๒[ขะหฺนุน] ดู ใบขนุน (๑).
ขนุนญวนดู ใบขนุน (๑).
ขนุนนกน. ชื่อไม้ต้นขนาดใหญ่ชนิด Palaquiumobovatum Engl. ในวงศ์ Sapotaceae
มีนํ้ายางขาวจับเป็นก้อนแข็งเมื่อผสมกับยางอื่น ๆ ใช้ยาเรือได้.
ขบ ๑ก. เอาฟันเน้นเพื่อให้แตก เช่น ขบเมล็ดแตงโม, เอาฟันเน้นกัน เช่น
ขบฟัน; กัด เช่น หมาใดตัวร้ายขบบาทา. (โลกนิติ); อาการที่เมื่อยปวด
เหมือนมีอะไรบีบหรือกดอยู่ที่ตรงนั้น เรียกว่า เมื่อยขบ, ลักษณะของสิ่ง
ที่ยังเข้ากันได้ไม่สนิท ยังปีนหรือเกยกันอยู่ เช่น บานประตูขบกัน;
อาการที่เล็บมือเล็บเท้ายาวจนกดเนื้อข้างเล็บ เรียกว่า เล็บขบ.
ขบเขี้ยวเคี้ยวฟัน ก. แสดงอาการโกรธเมื่อยังทําอะไรเขาไม่ได้.
ขบคิด ก. คิดตรึกตรองอย่างหนัก.
ขบฉัน ก. เคี้ยวกิน (ใช้แก่นักบวช). น. เรียกอาหารการกินของ
นักบวชว่า ของขบฉัน.
ขบปัญหา ก. คิดแก้ปัญหา.
ขบเผาะ ว. เรียกผลมะม่วงอ่อน ๆ ขนาดหัวแม่มือว่า มะม่วงขบเผาะ
หมายเอาเสียงเวลาเอาฟันขบดังเผาะ; โดยปริยายเรียกวัยของเด็กหญิง
ที่เพิ่งเริ่มแตกเนื้อสาวว่า วัยขบเผาะ.
ขบไม่แตก ก. คิดไม่ออก, แก้ไม่ตก, (ใช้แก่ปัญหา).
ขบ ๒ดู คางเบือน.
ขบขันว. น่าหัวเราะ, ชวนหัวเราะ, ขัน ก็ว่า.
ขบถ[ขะบด] ก. ประทุษร้ายต่อทางอาณาจักร, ทรยศ. น. การประทุษร้าย
ต่อทางอาณาจักร, ความทรยศ; ผู้ประทุษร้ายต่อทางอาณาจักร, ผู้ทรยศ,
กบฏ ก็ว่า.
ขบวน[ขะ-] น. กระบวน, พวกที่จัดเป็นแถวเป็นแนวหรือเป็นหมวดเป็นหมู่
อย่างขบวนแห่ ขบวนรถ ขบวนเรือ; ทางขี้ผึ้งในการหล่อรูป.
ขบวนการ น. กลุ่มบุคคลที่รวมกันเพื่อดําเนินการอย่างใดอย่างหนึ่ง.
ขบูร, ขบวร[ขะบูน, ขะบวน] (แบบ) ว. แต่ง, ประดับ.
ขม ๑ว. รสอย่างหนึ่งอย่างรสสะเดาหรือบอระเพ็ด.
ขมขื่น ก. รู้สึกชํ้าใจแต่ฝืนไว้ เพราะไม่สามารถแสดงออกมาได้,
ขื่นขม ก็ใช้.
ขมเป็นยา(สำ) น. คำติมักเป็นประโยชน์ทำให้ได้คิด, มักใช้เข้าคู่กับ หวานเป็นลม
ว่า หวานเป็นลม ขมเป็นยา.
ขม ๒น. (๑) ชื่อไม้ล้มลุกในสกุล Amaranthus วงศ์ Amaranthaceae มี
หลายชนิด เช่น ผักขมหนาม (A. spinosus L.) ลําต้นมีหนาม ใช้ทํา
ยาได้ ผักขมสวน (A. tricolor L.) ผักขมแดง (A. caudatus L.) ใบ
สีแดง ปลูกเป็นไม้ประดับ, ผักโขม หรือ ผักโหม ก็เรียก. (๒) บวบขม.
[ดู นมพิจิตร (๒)]. (๓) หวายขม. [ดู หวาย (๑)]. (๔) เทียนขม.
(ดู เทียนขม ที่ เทียน ๓). (๕) ชื่อบัวสายพันธุ์หนึ่งในสกุล Nymphaea
ดอกเล็ก สีขาว สายกินได้ หัวมีรสขม.
ขม ๓น. ชื่อหอยนํ้าจืดกาบเดี่ยวในวงศ์ Viviparidae เปลือกขนาดประมาณ
เท่าหัวแม่มือ ยอดแหลม สีเขียวหรือดํา ออกลูกเป็นตัว มีหลายชนิด
เช่น ชนิด Filopaludina sumatrensis, F. doliaris.
ข่มก. ใช้กําลังกดลงไม่ให้เผยอขึ้น; สานลายด้วยการใช้เส้นตอกเป็นต้น
ที่เป็นเส้นสานขัดทับอยู่ข้างบนเส้นตอกที่เป็นเส้นยืน ตรงข้ามกับคำ
ยก คือ ใช้เส้นสานลอดใต้เส้นยืน เช่น ยก ๒ ข่ม ๒; โดยปริยายหมาย
ความว่า แสดงกิริยาวาจาให้เห็นว่าเหนือกว่า หรือทำให้อีกฝ่ายหนึ่งรู้สึกว่า
ด้อยกว่า เช่น แต่งตัวข่มเพื่อน พูดข่ม, บังคับ เช่น ข่มใจ ข่มอารมณ์; ครอบ.
ข่มขวัญ ก. ทําให้ขวัญเสีย เช่น พูดข่มขวัญฝ่ายตรงข้าม.
ข่มขี่ ก. กดขี่.
ข่มขืน ก. บังคับ, ขืนใจ, ขู่เข็ญ.
ข่มขืนกระทำชำเรา (กฎ) น. ชื่อความผิดอาญาฐานขืนใจกระทําการ
ร่วมประเวณีกับหญิงซึ่งมิใช่ภรรยาของตนโดยขู่เข็ญด้วยประการใด ๆ
หรือใช้กําลังประทุษร้ายหญิงซึ่งอยู่ในภาวะที่ไม่สามารถขัดขืนได้ หรือ
ทำให้หญิงเข้าใจผิดว่าตนเป็นบุคคลอื่น.
ข่มขืนใจ (กฎ) ก. บังคับให้กระทําหรืองดเว้นกระทํา โดยไม่สมัครใจ
แต่จําต้องฝืนใจปฏิบัติตาม เพราะไม่สามารถหลีกเลี่ยงหรือขัดขืนได้
เช่น ข่มขืนใจเจ้าพนักงานให้ปฏิบัติการอันมิชอบด้วยหน้าที่ หรือให้
ละเว้นการปฏิบัติการตามหน้าที่ โดยใช้กำลังประทุษร้าย หรือขู่เข็ญว่า
จะใช้กำลังประทุษร้าย ซึ่งเป็นความผิดอาญาตามประมวลกฎหมายอาญา
มาตรา ๑๓๙.
ข่มขู่ ก. ทําให้กลัว, ทําให้เสียขวัญ; (กฎ) ทําให้ผู้อื่นต้องกลัวว่าจะเกิด
ความเสียหายเป็นภัยแก่ตนเอง แก่สกุลแห่งตน หรือแก่ทรัพย์สินของตน
เป็นภัยอันใกล้จะถึงและอย่างน้อยร้ายแรงถึงขนาดที่จะพึงกลัว ตาม
ประมวลกฎหมายแพ่ง การข่มขู่อาจทำให้นิติกรรมเสื่อมเสียได้.
ข่มเขาโคขืนให้กินหญ้า (สํา) ก. บังคับขืนใจผู้อื่นให้ทําตามที่ตน
ต้องการ เช่น จะจัดแจงแต่งตามอารมณ์เราเหมือนข่มเขาโคขืน
ให้กินหญ้า. (สังข์ทอง).
ข่มท้อง ก. ใช้มือกดท้องช่วยในการคลอดลูก.
ข่มนาม ก. ทําพิธีข่มชื่อศัตรูก่อนยกทัพ.
ข่มหมู (ปาก) ก. รังแก.
ข่มเหง [-เหง] ก. ใช้กําลังรังแกแกล้งทําความเดือดร้อนให้ผู้อื่น.
ข่มเหงคะเนงร้าย ก. รังแกเบียดเบียน.
ขมงโกรย[ขะหฺมงโกฺรย] ดู มงโกรย (๑).
ขมม[ขะหฺมม] ก. เชยชม, คลึงเคล้า.
ขมวด[ขะหฺมวด] ก. บิดม้วนแล้วขอดให้เป็นปม, โดยปริยายหมายความว่า
ย่นย่อข้อความทิ้งท้ายไว้ให้คิด. น. ลักษณนามเรียกของที่ขมวด
อย่างนั้น เช่น หัวหอม ๔ ขมวด.
ขมวดยา[ขะหฺมวด-] น. ชื่อเรือที่ขุดขึ้นจากซุงทั้งต้น ใหญ่กว่าเรือกราบ รูปร่าง
ค่อนข้างเพรียว หัวและท้ายเรือเสริมไม้ต่อเป็นโขนงอนเชิดขึ้น ด้าน
ข้างหัวเรือเขียนลวดลายด้วยนํ้ายาสีต่าง ๆ วางกระทงขวางลําสําหรับ
คนนั่งพายได้ประมาณ ๕๐ คน เป็นเรือตามเสด็จในการเสด็จพระราชดําเนิน
โดยกระบวนพยุหยาตราชลมารคหรือเสด็จพระราชดําเนินลําลองทาง
ชลมารค ใช้เป็นเรือกันหรือเรือพิฆาตได้, โขมดยา ก็ว่า.
ขมวน[ขะหฺมวน] น. ชื่อหนอนของแมลงพวกด้วงปีกแข็งที่กินปลาแห้ง
เนื้อแห้ง และอาหารแห้งอื่น ๆ โดยทิ้งรอยให้เห็นเป็นขุยเล็ก ๆ ออกมา
เรียกว่า ขี้ขมวน ตัวหนอนมักจะมีสีครีมหรือนํ้าตาลอ่อน ที่พบบ่อย
ได้แก่ ชนิด Dermestes maculatus ในวงศ์ Dermestidae ซึ่งเมื่อเป็นตัว
เต็มวัยจะเป็นด้วงที่มีลําตัวยาวประมาณ ๗ มิลลิเมตร ตัวสีดํา ท้องสี
ขาวหม่นและมีเส้นสีดําเป็นลายพาดตามขวาง. ว. ผุ, ยุ่ย, ใช้แก่เนื้อแห้ง
ปลาแห้งเป็นต้นที่เก็บไว้นาน ๆ ซึ่งเกิดจากเชื้อราหรือตัวขมวนกัดกิน
เช่น ปลาเป็นขมวน เนื้อเป็นขมวน.
ขมหินน. ชื่อไม้ล้มลุกชนิด Boerhavia diffusa L. ในวงศ์ Nyctaginaceae
ใช้ทํายาได้.
ขมอง[ขะหฺมอง] (ปาก) น. สมอง เช่น ปวดขมอง. (ข. ขฺมง ว่า ไขในกระดูก).
ขม่อม[ขะหฺม่อม] น. ส่วนของกะโหลกอยู่ตรงแนวกลางศีรษะ แต่ต่ำกว่า
ส่วนสูงสุดลงมาใกล้หน้าผาก ในเด็กแรกเกิดจนถึง ๒ ขวบส่วนนี้จะ
มีเนื้อเยื่ออ่อนปิดรอยประสานกะโหลกที่ยังเปิดอยู่ หลังจากนั้นเนื้อเยื่อ
อ่อนนี้จะกลายเป็นกระดูก, โดยปริยายหมายรวม ๆ ว่า หัว เช่น เป่าขม่อม
ลงขม่อม, กระหม่อม ก็ว่า.
ขม่อมบาง (สํา) ว. เจ็บป่วยง่าย เช่น เขาเป็นคนขม่อมบาง ถูกนํ้าค้างหน่อย
ก็เป็นหวัด, กระหม่อมบาง ก็ว่า.
ขมอย[ขะมอย] น. หลาน, ลูกหลาน, เช่น ขมอยเมือเฝือแฝกหญ้า ยุงชุมฉ่า
ฝ่าเหลือบฝูง. (ม. คําหลวง ทานกัณฑ์). (ข. กฺมวย ว่า หลาน, ลูกของพี่
หรือของน้อง).
ขมัง ๑[ขะหฺมัง] น. พรานธนู. (ข. ขฺมาน่).
ขมัง ๒[ขะหฺมัง] (โบ) ว. แรง, แข็งขัน, เช่น สองอาจแข็งขมังขึ้น แบ่งให้กัน
เสมอ. (กําสรวล).
ขมับ[ขะหฺมับ] น. ส่วนที่อยู่หางคิ้วเหนือกระดูกแก้มทั้ง ๒ ข้าง.
ขมา[ขะมา] ก. กล่าวคําขอโทษ เช่น ไปขมาศพ. น. การยกโทษให้
เมื่ออีกฝ่ายหนึ่งยอมรับผิด เช่น ขอขมา, ษมา ก็ใช้. (ป.; ส. กฺษมา).
ขม้ำ[ขะมํ่า] ก. เอาปากงับกินเร็ว ๆ (ใช้แก่สุนัขเป็นต้น ถ้าใช้แก่คน
ถือว่าเป็นคําไม่สุภาพ).
ขมิ้น ๑[ขะมิ่น] น. ชื่อไม้ล้มลุกชนิด Curcuma longa L. ในวงศ์ Zingiberaceae
เหง้าสีเหลือง ใช้ปรุงอาหาร ทํายา ทําผงทาตัว และใช้ย้อมผ้า, ขมิ้นชัน
ก็เรียก, อีสานและปักษ์ใต้เรียก ขี้มิ่น.
ขมิ้นกับปูน (สํา) ว. ชอบวิวาทกันอยู่เสมอเมื่ออยู่ใกล้กัน, ไม่ถูกกัน.
ขมิ้นขาว น. ชื่อไม้ล้มลุกในสกุล Curcuma ในวงศ์ Zingiberaceae
เหง้าสีขาวอมเหลืองอ่อน ใช้เป็นผัก.
ขมิ้นอ้อย น. ชื่อไม้ล้มลุกในสกุล Curcuma วงศ์ Zingiberaceae
เหง้าสีเหลือง บางส่วนโผล่พ้นดินขึ้นมา ใช้ปรุงอาหารและทํายา,
ขมิ้นขึ้น หรือ ขมิ้นหัวขึ้น ก็เรียก, ปักษ์ใต้เรียก กะตุมู.
ขมิ้น ๒[ขะมิ่น] น. ชื่อนกชนิดหนึ่งในวงศ์ Oriolidae ตัวเท่านกเอี้ยง มีหลายสี
เช่น เหลือง แดง ฟ้า ขาว กินผลไม้และแมลง ทํารังเป็นรูปถ้วยอยู่ตรง
ง่ามไม้สูง ๆ ในประเทศไทยมีหลายชนิด เช่น ขมิ้นท้ายทอยดํา หรือ
ที่มักเรียกกันว่า ขมิ้นเหลืองอ่อน (Oriolus chinensis) ขมิ้นแดง
(O. traillii) ขมิ้นขาว (O. mellianus).
ขมิ้นขึ้นดู ขมิ้นอ้อย ที่ ขมิ้น ๑.
ขมิ้นเครือน. ชื่อไม้เถาหลายชนิดในวงศ์ Menispermaceae เช่น ชนิด Arcangelisia
flava (L.) Merr., Fibraurea tinctoria Lour. ทั้ง ๒ ชนิดใช้ทํายาได้, ชนิด
หลัง กําแพงเจ็ดชั้น ก็เรียก.
ขมิ้นชันดู ขมิ้น ๑.
ขมิ้นนางดู กระดูกอึ่ง.
ขมิ้นลิงดู กระดูกอึ่ง.
ขมิ้นหัวขึ้นดู ขมิ้นอ้อย ที่ ขมิ้น ๑.
ขมิบ[ขะหฺมิบ] ก. กระหมิบ, บีบเข้าหรือเม้มเข้าซ้ำ ๆ กัน (มักใช้แก่ปาก
ช่องทวารหนักและทวารเบา).
ขมีขมัน[ขะหฺมีขะหฺมัน] ว. รีบเร่งในทันทีทันใด. (ข. ขฺมี; ต. ขมัน).
ขมึง[ขะหฺมึง] ก. ขึงตา.
ขมึงทึง [ขะหฺมึงทึง] ว. ลักษณะหน้าตาที่บูดบึ้ง ไม่ยิ้มแย้ม, หน้าตา
น่ากลัว, ถมึงทึง ก็ว่า.
ขมุ[ขะหฺมุ] น. ชื่อชนชาวเขาเผ่าหนึ่งในตระกูลมอญ-เขมร.
ขมุกขมัว[ขะหฺมุกขะหฺมัว] ว. มืด ๆ มัว ๆ, โพล้เพล้, จวนคํ่า, จวนมืด, โดย
ปริยายใช้หมายถึงสีมัว ๆ, ไม่ผ่องใส, เช่น ครั้นจะทำขมุกขมัวมอมแมม
ชายเห็นจะเยื้อนแย้มบริภาษให้บาดจิต. (ม. ร่ายยาว ทานกัณฑ์).
ขมุดขมิด[ขะหฺมุดขะหฺมิด] ว. กระหมุดกระหมิด, หวุดหวิด; บิดกระหมวด;
ไม่แน่น, ไม่ถึง, ไม่ถนัด.
ขมุบ[ขะหฺมุบ] ก. กระหมุบ, กระดุบกระดิบ, ทําปากหมุบ ๆ; เต้นตุบ ๆ
อย่างชีพจรเต้น.
ขมุบขมิบ [ขะหฺมุบขะหฺมิบ] ก. อาการที่ริมฝีปากเผยอขึ้นและหุบลงโดยเร็ว,
อาการของปากที่พูดอย่างไม่ออกเสียง เช่น ทำปากขมุบขมิบ สวดมนต์
ขมุบขมิบ, หมุบหมิบ ก็ว่า.
ขมุม[ขะหฺมุม] น. ผึ้ง. (ข. ฆฺมุํ).
ขโมย[ขะ-] น. ผู้ลักทรัพย์. ก. ลัก, โดยปริยายหมายความว่า ลอบทำสิ่ง
ที่ตนไม่มีสิทธิ์หรือไม่ได้รับอนุญาต เช่น เด็กขโมยสูบบุหรี่ เขา
ขโมยอ่านจดหมายเพื่อน.
ขย-[ขะยะ-] (แบบ) น. ความสิ้นไป, ความเสื่อมไป, โดยมากใช้ในสมาส
เช่น ขยธรรม อาสวักขยญาณ, ถ้าใช้โดด ๆ หรือเป็นคําท้ายสมาส เป็น
ขัย เช่น อายุขัย. (ป.).
ขยด[ขะหฺยด] ก. ถด, ถอย, กระเถิบ, เลื่อนจากที่เดิม, เช่น ทวารวังในว่าใกล้
ฤๅแลวันนี้ไสร้ ขยดออกรื้อดูไกล บารนี ฯ. (ลอ), ใช้ว่า กระหยด ก็มี เช่น
กระหยดเข้า นางเจ้าแม่ทรงศาสตราชัย. (มโนห์รา).
ขยม[ขะหฺยม] น. ขยุม, ข้า, บ่าว. (โบ) ส. ขยุม, ฉัน, เป็นสรรพนามบุรุษ
ที่ ๑. (ข. ขฺญุํ).
ขย่ม[ขะหฺย่ม] ก. ใช้นํ้าหนักตัวกดลง แล้วยกตัวขึ้นแล้วกลับกดลงอีก
ซ้ำ ๆ กัน, ห่ม ก็ว่า. (ดู ห่ม ๑).
ขยล[ขะหฺยน] น. ลม. (ข. ขฺยล่).
ขยอก ๑[ขะหฺยอก] น. ชื่อหนอนผีเสื้อชนิด Nymphula depunctalis ในวงศ์
Pyralidae ทําลายข้าวโดยกัดใบข้าวให้ขาดออกมาม้วนเป็นปลอก
หุ้มตัว ยาว ๓-๕ เซนติเมตร ลอยไปตามนํ้าได้ ตัวหนอนสีเขียวซีด
ผิวค่อนข้างใส หัวสีนํ้าตาล ข้างตัวมีเหงือกเป็นครีบข้างละ ๖ แถว
สําหรับช่วยหายใจในนํ้า, หนอนม้วนใบข้าว ก็เรียก.
ขยอก ๒[ขะหฺยอก] ก. อาการที่ค่อย ๆ กลืนอาหารที่คับคอลงไปทีละน้อย,
กระเดือกเข้าไป.
ขยอง ๑[ขะหฺยอง] (ถิ่น-อีสาน) ก. ผยอง, รู้สึกหวาดกลัว.
ขยอง ๒น. โขยง, พวก, หมู่, ฝูง.
ขย่อน[ขะหฺย่อน] ว. กระชั้น เช่น ครั้นไก่ขันขย่อนค่อนคืน. (มณีพิชัย).
ขย้อน[ขะย่อน] ก. ทําอาการจะอาเจียน; ถอยกลับ.
ขยะ[ขะหฺยะ] น. หยากเยื่อ, มูลฝอย, ใช้ว่า กระหยะ ก็มี.
ขยะแขยง[ขะหฺยะขะแหฺยง] ก. เกลียดเมื่อได้เห็นหรือถูกต้องสิ่งที่สกปรก
น่ารังเกียจหรือน่าเกลียดน่ากลัวหรือเมื่อนึกถึงสิ่งนั้น, แขยง ก็ว่า.
ขยัก[ขะหฺยัก] ก. กักหรือเก็บไว้บ้างไม่ปล่อยไปจนหมดหรือไม่ทําให้หมด.
น. ตอน, พัก, เช่น ทํา ๒ ขยัก ๓ ขยัก.
ขยักขย่อน [-ขะหฺย่อน] ก. ทํา ๆ หยุด ๆ ไม่ให้เสร็จในรวดเดียว.
ขยักขย้อน[-ขะย่อน] ก. มีอาการพะอืดพะอมจวนจะอาเจียน.
ขยัน ๑[ขะหฺยัน] ก. ทําการงานอย่างแข็งขันไม่ปล่อยปละละเลย, ทําหรือ
ประพฤติเป็นปรกติสมํ่าเสมอ, ไม่เกียจคร้าน; แข็งแรง, เข้าที, เช่น
เนื้อหนังขยันมั่นคงนัก. (อิเหนา), พอกํ้ากึ่งกลางนั้นขยันนัก.
(เพลงยาวถวายโอวาท).
ขยัน ๒[ขะหฺยัน] น. ชื่อไม้เถาชนิด Bauhinia strychnifolia Craib ในวงศ์
Leguminosae เปลือกมีรสหวาน ๆ ฝาด ๆ ใช้กินกับหมาก.
ขยั้น[ขะยั่น] ก. คร้าม, เกรง, ไม่กล้า, แหยง.
ขยับ[ขะหฺยับ] ก. เคลื่อนไหวหรือทําท่าว่าจะทําอย่างใดอย่างหนึ่ง เช่น
ขยับปากจะพูด ขยับปีกจะบิน ขยับดาบ; เลื่อนที่ เช่น ขยับตู้ใบนี้
เข้าไปให้ชิดฝา, กระเถิบ เช่น นั่งอยู่ห่างนัก ขยับเข้ามาให้ใกล้.
ว. ค่อนข้าง, เกือบ, เช่น ขยับจะจริง.
ขยับขยาย [-ขะหฺยาย] ก. แก้ไขให้คลายความลําบากหรือความ
คับแคบเป็นต้น เพื่อให้เหมาะแก่ความต้องการหรือเหตุการณ์.
ขยับเขยื้อน [-ขะเยื่อน] ก. เคลื่อนที่, เลื่อนที่, ย้ายที่, (มักใช้ใน
ความปฏิเสธ).
ขยาด[ขะหฺยาด] ก. ครั่นคร้าม, กลัวเพราะเคยรู้ฤทธิ์มาแล้ว, เข็ดเพราะ
เคยได้รับผลร้ายมาแล้ว.
ขยาบ[ขะหฺยาบ] น. เครื่องกันแดดและฝนที่เลื่อนเข้าออกจากประทุนเรือได้.
ขยาย[ขะหฺยาย] ก. อธิบาย, ชี้แจง, เช่น ขยายความ, แผ่กว้างออกไป เช่น
ขยายตัว, เปิดเผย เช่น ขยายความลับ, คลายให้หายแน่น เช่น ขยาย
เข็มขัดให้หลวม, คลี่, แย้ม, เช่น ดอกไม้ขยายกลีบ, ทําให้กว้างใหญ่
ออกไป เช่น ขยายห้อง ขยายรูป, ทําให้มากขึ้น เช่น ขยายพันธุ์.
ขยายขี้เท่อ (ปาก) ก. แสดงให้เห็นความโง่เขลา.
ขยำ[ขะหฺยํา] ก. กํายํ้า ๆ, บีบยํ้า ๆ, คลุก.
ขย้ำ[ขะยํ่า] ก. เอาปากงับกัดอย่างแรง, โดยปริยายหมายถึงการทำร้ายด้วย
วาจาหรือการกระทำอย่างรุนแรง.
ขยิก[ขะหฺยิก] ว. เร็ว ๆ ถี่ ๆ เช่น เกาขยิก ๆ.
ขยิบ[ขะหฺยิบ] ก. ทําหลับตาแล้วลืมโดยเร็วครั้งหนึ่ง โดยเป็นอาณัติ
สัญญาณให้ผู้อื่นกระทําหรือเว้นกระทําอย่างใดอย่างหนึ่ง.
ขยิ่ม[ขะหฺยิ่ม] ก. กระหยิ่ม, ครึ้มใจ, ภูมิใจ, อิ่มใจ, มักใช้เข้าคู่กับคำ
ยิ้มย่อง เป็น ขยิ่มยิ้มย่อง.
ขยี้[ขะยี่] ก. ใช้มือ เท้า หรือเล็บเป็นต้นบี้ซํ้า ๆ ให้แหลกละเอียด เช่น
ขยี้พิมเสน, ขยี้ดิน, เอาวัตถุเช่นผ้าถูกับเนื้อของมันเองในการซักฟอก,
เอาวัตถุเช่นกระดาษถูกับเนื้อของมันเองเพื่อให้นิ่ม, เอามือกดถูไปมา
เช่น ขยี้ตา ขยี้ผม, โดยปริยายหมายความว่า ทําลายให้แหลกละเอียด
เช่น ขยี้ข้าศึก.
ขยี่ขยัน[ขะหฺยี่ขะหฺยัน] ก. ขยันขันแข็ง เช่น เห็นก็จะขยี่ขยันเขยื้อน.
(ม. ร่ายยาว ชูชก).
ขยุกขยิก[ขะหฺยุกขะหฺยิก] ก. ไม่อยู่นิ่ง ๆ ขยับไปขยับมา (ใช้ในอาการที่แสดง
ถึงความไม่เรียบร้อย) เช่น นั่งขยุกขยิก, โดยปริยายหมายถึงลักษณะ
ที่เขียนไม่เรียบร้อย อ่านยากหรืออ่านไม่ออก เช่น เขียนลายมือขยุกขยิก.
ขยุกขยุย[ขะหฺยุกขะหฺยุย] ว. ยุ่งเหยิงไม่เป็นระเบียบ.
ขยุบ, ขยุบขยิบ[ขะหฺยุบ, -ขะหฺยิบ] ว. กระดุบ ๆ, เต้นดุบ ๆ อย่างเนื้อเต้น.
ขยุม ๑[ขะหฺยุม] น. ขยม, ข้า, บ่าว. (โบ) ส. ขยม, ฉัน, เป็นสรรพนามบุรุษที่ ๑.
ขยุม ๒[ขะหฺยุม] ว. ขะยุก, ทําถี่ ๆ, เช่น เห็นลับแลแล้วก็พายขยุมใหญ่.
(ส. ท่านพุฒาจารย์-โต).
ขยุ้ม[ขะยุ่ม] ก. เอาปลายนิ้วทั้ง ๕ หยิบรวบขึ้นมาเพื่อให้ได้มาก, โดยปริยาย
ใช้ในอาการอย่างนั้น เช่น แมงมุมขยุ้มหลังคา. น. ปริมาณของที่ขยุ้มมา
ได้ครั้งหนึ่ง ๆ เรียกว่า ขยุ้มหนึ่ง.
ขยุ้มตีนหมาน. ชื่อโรคผิวหนังชนิดหนึ่ง มีพิษอักเสบออกเป็นเม็ดผื่นดวง ๆ.
ขยุย ๑[ขะหฺยุย] ว. กระจุย, เป็นปุย ๆ.
ขยุย ๒[ขะหฺยุย] น. ชื่อปลานํ้าจืดขนาดเล็กชนิด Akysis macronemus ในวงศ์
Akysidae รูปร่างคล้ายปลาแขยง ไม่มีเกล็ด มีหนวด, สามเขี้ยว ก็เรียก.
ขรม[ขะหฺรม] ว. เอ็ดอึง, แซ่, (ใช้แก่เสียง).
ขรรค์[ขัน] น. ศัสตราวุธชนิดหนึ่ง มีคม ๒ ข้าง ที่กลางใบมีดทั้งหน้า
และหลังเป็นสันเล็กคล้ายคมรูปหอก ด้ามสั้น. (ป. ขคฺค; ส. ขฑฺค).
ขรรคะ, ขรรคา[ขักคะ, ขันคา] (แบบ) น. แรด เช่น หนึ่งนบสิขานนนารถ เถลิงขรรคาอาศน์
แลยาตรอัมพรแผ่นพาย. (ดุษฎีสังเวย). (ป. ขคฺค; ส. ขฑฺค).
ขรัว[ขฺรัว] น. คําเรียกภิกษุที่มีอายุมาก หรือที่บวชเมื่อแก่ หรือฆราวาสผู้เฒ่า.
ว. เรียกคนที่มั่งมีว่า เจ้าขรัว.
ขรัวตา น. สามัญชนที่เป็นตาของพระองค์เจ้า.
ขรัวยาย น. สามัญชนที่เป็นยายของพระองค์เจ้า.
ขริบ[ขฺริบ] ก. ตัดเล็มด้วยตะไกรเป็นต้น.
ขรี[ขฺรี] ดู สักขี ๒.
ขรึม[ขฺรึม] ว. มีอาการนิ่งอย่างตรึกตรอง.
ขรุขระ[ขฺรุขฺระ] ว. เป็นปุ่มเป็นแง่, ไม่เรียบราบ.
ขล้ง[ขฺล้ง] (ถิ่น-ปักษ์ใต้) ก. เผลอไผล, หลง ๆ ลืม ๆ, เช่น แก่มากจนขล้ง.
ว. ฟุ้งไป, กระจายไป, เช่นกลิ่นขล้งไปทั้งห้อง.
ขลบ[ขฺลบ] (ถิ่น-ปักษ์ใต้) ก. สลบ.
ขลม[ขฺลม] (ถิ่น-ปักษ์ใต้) น. ขนม.
ขลวน[ขฺลวน] น. ตัว. (ข. ขฺลวน ว่า ตัว, ตน).
ขล้อเงาะ[ขฺล้อ-] น. ชื่อไม้ต้นขนาดกลางชนิด Terminalia cambodiana Gagnep.
ในวงศ์ Combretaceae ใบรีหรือรูปไข่ ดอกเล็ก สีขาวนวล ออกเป็นช่อ
เล็ก ๆ ผลมี ๕ ครีบ, คร่อเงาะ ก็เรียก.
ขล้อเทียน[ขฺล้อ-] น. ชื่อไม้ต้นขนาดกลางชนิด Anogeissus rivularis (Gagnep.)
O. Lec. ในวงศ์ Combretaceae ใบเล็กลักษณะคล้ายใบทับทิม กิ่งมัก
เรียวและย้อย ช่อดอกและผลเป็นกระจุกกลม, คร่อเทียน ก็เรียก.
ขลัง[ขฺลัง] ว. มีกําลังหรืออํานาจที่อาจบันดาลให้เป็นไปได้, มีอํานาจ
ศักดิ์สิทธิ์ที่เชื่อกันว่า อาจบันดาลให้สําเร็จได้ดังประสงค์. น.
สิ่งศักดิ์สิทธิ์ เช่น ในนั้นปูอิฐวางขลัง. (สิบสองเดือน).
ขลับ[ขฺลับ] ว. เลื่อม, เกลี้ยงเป็นมัน, เช่น ดําขลับ มันขลับ.
ขลา[ขฺลา] น. เสือ. (ข. ขฺลา).
ขลาด[ขฺลาด] ว. มักกลัว, ไม่กล้า.
ขลาย[ขฺลาย] น. ชื่อไม้ต้นขนาดย่อมถึงขนาดกลาง ขึ้นอยู่ตามป่าตํ่าทาง
ภาคกลางของไทย ไม้ใช้ทําฟืนกันมาก เช่น คุดคุยขลู่ขลาย.
(สมุทรโฆษ).
ขลิบ[ขฺลิบ] ก. เย็บหุ้มริมผ้าและของอื่น ๆ เพื่อกันลุ่ยหรือเพื่อให้งามเป็นต้น;
(ถิ่น-ปักษ์ใต้) ขยิบ เช่น ขลิบตา ว่า ขยิบตา.
ขลึง[ขฺลึง] (ถิ่น-ปักษ์ใต้) ว. เล่น เช่น พูดขลึง ว่า พูดเล่น.
ขลุก ๑[ขฺลุก] ว. ง่วนอยู่กับสิ่งใดสิ่งหนึ่งหรือในที่ใดที่หนึ่ง.
ขลุกขลุ่ย ว. ง่วนอยู่, คลุกคลีอยู่; (ถิ่น-ปักษ์ใต้) สบาย เช่น นอนหลับ
ขลุกขลุ่ย ว่า นอนหลับสบาย.
ขลุก ๒, ขลุก ๆว. เสียงดังเช่นนั้นอย่างเสียงไอ, ขุก หรือ ขุก ๆ ก็ว่า, เสียงดังอย่าง
ก้อนดินกลิ้งอย่างเร็ว ในคำว่า กลิ้งขลุก ๆ.
ขลุกขลัก ว. ติดกุกกักอยู่ในที่แคบ, ติดขัด, ไม่สะดวก, เสียงดังอย่าง
ก้อนดินกลิ้งอยู่ในหม้อหรือในไห.
ขลุกขลิก น. เครื่องเล่นการพนันชนิดหนึ่ง ใช้ลูกเต๋า ๓ ลูกใส่จาน
มีฝาครอบเขย่าแล้วเปิดออกมานับแต้ม, เต๋าเขย่า ก็เรียก; เรียกแกงเผ็ด
ที่มีนํ้าน้อยและข้น เช่นแกงฉู่ฉี่หรือพะแนงเป็นต้นว่า แกงขลุกขลิก
หรือ แกงมีน้ำขลุกขลิก.
ขลุบ[ขฺลุบ] น. ลูกคลี, ลูกกลม ๆ สําหรับเล่นแข่งขัน, ใช้เป็น คลุบ ก็มี;
เบ้ากลมรูปเหมือนขลุบ มีแบบพิมพ์ติดอยู่บนเบ้านั้นเสร็จ เมื่อทอง
ในเบ้าละลาย ก็พลิกควํ่าให้ทองไหลลงในแบบพิมพ์นั้น เรียกว่า
เบ้าขลุบ; อาวุธชนิดหนึ่ง ใช้ในการรบ เช่น ลืมระวังพลั้งเพลี่ยงมัน
เหวี่ยงขลุบ ถูกอกอุบจุกอัดขัดไม่หาย. (อภัย). (เทียบ ป. คุฬ ว่า ลูกกลม).
ขลุม[ขฺลุม] น. เครื่องผูกปากม้าอย่างหนึ่ง.
ขลุมประเจียด[ขฺลุม-] น. ชื่อช้างตระกูลหนึ่ง ในอัคนีพงศ์ ประเภทศุภลักษณ์.
ขลุ่ย[ขฺลุ่ย] น. ชื่อเครื่องดนตรีชนิดหนึ่งสำหรับเป่าให้เป็นเพลง มักทํา
ด้วยไม้รวกเจาะรูตามยาวมีระยะห่างพอควร สําหรับเอานิ้วปิดและ
เปิดให้เป็นเพลงเมื่อเป่า มีหลายชนิด เช่น ขลุ่ยหลีบ ขลุ่ยเพียงออ,
ลักษณนามว่า เลา.
ขลู[ขฺลู] ดู ขลู่.
ขลู่[ขฺลู่] น. ชื่อไม้พุ่มชนิด Pluchea indica (L.) Less. ในวงศ์ Compositae
มักขึ้นเป็นหมู่ตามชายทะเล ใบรูปไข่ขอบจักห่าง ๆ ใช้ทํายาได้
ดอกสีม่วงอ่อน, ขลู ก็เรียก.
ขวง ๑น. ชื่อไม้ล้มลุกชนิด Glinus oppositifolius A. DC. ในวงศ์ Molluginceae
ใช้ทํายาได้, ผักขวง สะเดาดิน หรือ ผักขี้ขวง ก็เรียก.
ขวง ๒น. ข่วง, บริเวณ, ลาน, เช่น ให้ยกหอกลองยังขวงหลวงริมสนาม.
(พงศ. โยนก).
ขวง ๓(ถิ่น-พายัพ) น. กรง เช่น ขวงนก ว่า กรงนก.
ขวง ๔น. ผี เช่น เสียขวง ว่า เสียผี.
ขวดน. ภาชนะกลวงใน โดยมากทําด้วยแก้ว รูปสูง มักมีคอหรือปากแคบ
สําหรับบรรจุของเหลวเป็นต้น, ลักษณนามว่า ใบ.
ขวดตีนช้าง (ถิ่น-ปักษ์ใต้) น. ขวดโหล.
ขวดโหล [-โหฺล] น. ขวดปากกว้างมีฝา, โหล ก็เรียก.
ข่วงน. บริเวณ, ลาน, ใช้ว่า ขวง ก็มี.
ขวน[ขฺวน] (โบ) ก. ขวนขวาย, ใฝ่, เช่น ขวนทรรป ว่าใฝ่จองหอง.
(ม. คําหลวง สักบรรพ).
ขวนขวาย [-ขฺวาย] ก. หมั่นเสาะแสวงหาเพิ่มเติมโดยไม่ยอมอยู่นิ่ง,
ขวายขวน ก็ว่า.
ข่วนก. ขูดหรือขีดด้วยของแหลมเช่นหนามหรือเล็บ.
ขวบน. ปี, รอบปี, ลักษณนามใช้แก่อายุของเด็กประมาณ ๑๒ ปีลงมา เช่น
เด็กอายุ ๕ ขวบ, เวลาที่นับมาบรรจบรอบ เช่น ชนขวบ.
ขวยก. กระดาก, อาย, เช่น แก้ขวย ขวยใจ.
ขวยเขิน ก. กระดากอาย, สะเทิ้นอาย.
ขวยใจ ก. กระดากใจ.
ขวะไขว่เขวี่ย[ขฺวะไขฺว่เขฺวี่ย] (กลอน) ก. ขวักไขว่ เช่น เดินขวะไขว่เขวี่ย.
(ม. ร่ายยาว ชูชก).
ขวักไขว่[ขฺวักไขฺว่] ว. อาการที่เคลื่อนไหวสวนกันไปมาอย่างสับสน เช่น
เดินขวักไขว่ บินขวักไขว่.
ขวัญ[ขฺวัน] น. ผมหรือขนที่ขึ้นเวียนเป็นก้นหอย; มิ่งมงคล, สิริ, ความดี, เช่น
ขวัญข้าว ขวัญเรือน; สิ่งที่ไม่มีตัวตน เชื่อกันว่ามีอยู่ประจําชีวิตของคน
ตั้งแต่เกิดมา ถ้าขวัญอยู่กับตัวก็เป็นสิริมงคล เป็นสุขสบายจิตใจมั่นคง
ถ้าคนตกใจหรือเสียขวัญ ขวัญก็ออกจากร่างไป ซึ่งเรียกว่า ขวัญหาย
ขวัญหนี ขวัญบิน เป็นต้น ทําให้คนนั้นได้รับผลร้ายต่าง ๆ, เรียกผู้ตกใจ
ง่ายคือ เด็กหรือหญิงซึ่งมักจะขวัญหายบ่อย ๆ ว่า ขวัญอ่อน, และอนุโลม
ใช้ไปถึงสัตว์หรือสิ่งของบางอย่าง เช่น ช้าง ม้า ข้าว เรือน ฯลฯ ว่ามีขวัญ
เช่นเดียวกับคนเหมือนกัน, โดยปริยายหมายความว่า ยอดกำลังใจเช่น
ขวัญเมือง ว่า ยอดกําลังใจของเมือง; กําลังใจดี เช่น ขวัญดี; ผู้รู้พิธีทําขวัญ
เรียกว่า หมอขวัญ; การทําพิธีเชิญขวัญหมายความว่า เรียกขวัญ มาอยู่กับตัว;
การเสียเงินค่าปรับให้แก่ผู้ถูกทําร้ายหรือถูกหมิ่นประมาท เรียกว่า ทำขวัญ;
เอาเส้นด้ายผูกข้อมือเด็กแล้วกล่าวเรียก ขวัญว่า ``ขวัญเอ๋ย มาอยู่กับเนื้อกับตัว''
แล้วกล่าวให้พรต่อไปตามควร เรียกว่า ผูกขวัญ; เรียกขวัญหรือเชิญขวัญ
เรียกว่า รับขวัญ; ทําพิธี เช่น รดนํ้ามนตร์ให้ เสกเป่าให้ หรือกล่าวปลุกใจต่าง ๆ
เพื่อให้ขวัญดีมีใจกล้าหาญ เรียกว่า บำรุงขวัญ; สิ่งของที่ให้แก่เจ้าของขวัญ
เมื่อเสร็จพิธีทําขวัญแล้ว หรือสิ่งของที่ให้กันในเวลาอื่นเป็นการถนอมขวัญ
หรือเพื่ออัธยาศัยไมตรี เรียกว่า ของขวัญ; ข้าวบายศรี เรียกว่า ข้าวขวัญ;
ไข่ปอกที่เสียบไม้ปักไว้บนยอดบายศรี เรียกว่า ไข่ขวัญ, ไข่ข้าว ก็เรียก;
ลูกคนที่รักมากที่สุด เรียกว่า ลูกขวัญ; ผู้ที่เป็นมิ่งขวัญอย่างยอดเยี่ยมหมายถึง
หญิงที่รัก เรียกว่า จอมขวัญ; คำยกย่องเรียกภรรยาอันเป็นที่รักว่า เมียขวัญ;
กําลังใจเสีย เรียกว่า เสียขวัญ.
ขวัญเกี่ยง ว. ขวัญร้าย เช่น ขวัญเกี่ยงได้เป็นดี. (ม. คําหลวง สักบรรพ).
ขวัญข้าว น. มิ่งขวัญของข้าวซึ่งเจ้าของทําพิธีเชื้อเชิญ เรียกว่า ทําขวัญข้าว,
ค่าสินบนซึ่งเจ้าของไข้บนไว้ต่อหมอ เมื่อไข้หายก็ยกขวัญข้าวนี้ไปเป็นค่ารักษา.
ขวัญแขวน ก. ขวัญไปค้างอยู่ที่อื่น หมายความว่า ตกใจ, มักใช้เข้าคู่กับคำ อกสั่น
เป็น อกสั่นขวัญแขวน.
ขวัญใจ น. ยอดกําลังใจ. ว. เป็นที่นิยมรักใคร่.
ขวัญดี น. กําลังใจดี.
ขวัญตา น. มิ่งขวัญดวงตา, สิ่งที่เห็นเป็นที่เจริญตา.
ขวัญบ่า ก. ขวัญไหลไปจากตัว
ขวัญบิน, ขวัญหนี, ขวัญหนีดีฝ่อ, ขวัญหาย ก. ตกใจ, ใจหาย.
ขวัญเมือง ๑ น. ยอดกําลังใจของเมือง.
ขวัญอ่อน ๑ น. เรียกผู้ตกใจง่ายคือเด็กหรือหญิงซึ่งมักจะขวัญหาย
บ่อย ๆ ว่า ขวัญอ่อน.
ขวัญเมือง ๑ดูใน ขวัญ.
ขวัญเมือง ๒undefined
ขวัญอ่อน ๑ดูใน ขวัญ.
ขวัญอ่อน ๒น. ชื่อเพลงไทยทำนองหนึ่ง.
ขวัด[ขฺวัด] ก. ขวิด, กวัด, ขัด, เช่น แรดควายขวางขวัดอยู่. (ลอ).
ขวัดขวิด[ขฺวัดขฺวิด] ก. กวัดไกว เช่น เท้ากวัดขวัดขวิดคือควัน.
(ม. ฉันท์ มหาราช).
ขวัดแคว้ง[ขฺวัดแคฺว้ง] (โบ) ก. วิ่งไปวิ่งมา, ค้นหา, ดิ้นรน.
ขวั้น[ขฺวั้น] (ถิ่น-อีสาน, ปักษ์ใต้) น. หัวขั้ว เช่น และผูกเป็นขวั้นแขวนวง.
(สมุทรโฆษ).
ขวับ ๑, ขวับเขวียว[ขฺวับ, ขฺวับเขฺวียว] ว. เสียงหวดไม้เรียว.
ขวับ ๒[ขฺวับ] ว. เร็ว, ทันที, เช่น เหลียวขวับ.
ขวา[ขฺวา] ว. ตรงข้ามกับซ้าย, ถ้าหันหน้าไปทางทิศตะวันออก ด้านทิศใต้
เรียกว่า ด้านขวามือ ด้านทิศเหนือ เรียกว่า ด้านซ้ายมือ, ถ้าหันหลังไป
ทางต้นนํ้าหรือยอดนํ้า ด้านขวามือเรียกว่า ฝั่งขวา ด้านซ้ายมือเรียกว่า
ฝั่งซ้าย, คู่กับซ้าย แต่ใหญ่กว่าหรือสําคัญกว่า เช่น มเหสีฝ่ายขวา
อัครสาวกฝ่ายขวา. (การเมือง) น. เรียกกลุ่มที่มีอุดมคติทางการเมืองการ
เศรษฐกิจเป็นต้นโน้มไปทางอนุรักษนิยมว่า ฝ่ายขวา.
ขวาก[ขฺวาก] น. ไม้หรือเหล็กเป็นต้นมีปลายแหลม สําหรับปักหรือโปรย
เพื่อดักหรือให้ตําผู้ผ่านเข้าไป.
ขวากหนาม น. อุปสรรค, เครื่องขัดข้อง, เครื่องขัดขวาง.
ขวาง[ขฺวาง] ก. กีดกั้น, สกัด; รำคาญหรือไม่ถูกใจ; ใช้เข้าคู่กับ กว้าง เป็น
กว้างขวาง หมายความอย่างเดียวกับคําว่า กว้าง.
ขวางเชิง ก. ขัดขวางไว้เพื่อไม่ให้ทําได้สะดวก.
ขวาง ๆ รี ๆ ก. กีดเกะกะ, เก้งก้าง, รี ๆ ขวาง ๆ ก็ว่า.
ขวางโลก ว. แปลกไปจากคนอื่น, ผิดจากปรกติวิสัย.
ขวางหูขวางตา ก. รู้สึกรำคาญ, หมั่นไส้.
ขว้าง[ขฺว้าง] ก. เอี้ยวตัวเบี่ยงแขนไปทางหลังแล้วซัดสิ่งที่อยู่ในมือ
ออกไปโดยแรง.
ขว้างกา น. เรียกไม้ชนิดหนึ่งที่เสี้ยมหัวท้ายให้แหลมใช้เป็นอาวุธ.
ขว้างข้าวเม่า น. ประเพณีอย่างหนึ่ง เอามะพร้าวทั้งผลโยนไปยัง
ที่เขากําลังทําข้าวเม่ากันอยู่ เพื่อแสดงว่าเอามะพร้าวมาขอแลกข้าวเม่า
ไปกินบ้าง.
ขว้างงูไม่พ้นคอ (สํา) ก. ทําอะไรแล้วผลร้ายกลับมาสู่ตัวเอง.
ขว้างจักร [-จัก] น. กรีฑาประเภทลานอย่างหนึ่ง ผู้แข่งขันจะต้องยืนอยู่
ในวงเขตที่กําหนด แล้วขว้างจานไม้กลมตรงกลางนูนทั้ง ๒ ข้างออกไป
ให้ไกลที่สุด.
ขว้างค้อนน. ชื่องู ๒ ชนิด คือ งูกะปะ (Calloselasma rhodostoma) ในวงศ์
Viperidae และ งูปลิง (Enhydris plumbea) ในวงศ์ Colubridae
ทั้ง ๒ ชนิดเมื่อตกใจจะดีดตัวไปได้ในระยะสั้น ๆ แทนการเลื้อย.
ขวาด ๑ดู พะวา.
ขวาด ๒[ขฺวาด] ว. วุ่น, ยุ่ง, เช่น มันจะมาเตือนตั้งก่อความขวาด.
(ม. ร่ายยาว ชูชก).
ขวาน ๑[ขฺวาน] น. เครื่องมือสําหรับตัด ฟัน ผ่า ถากไม้ ทําด้วยเหล็กมีสัน
หนาใหญ่, ถ้าบ้องที่หัวบิดได้สําหรับตัดและถาก เรียกว่า ขวานโยน,
ขวานปูลู หรือ ขวานปุลู ก็เรียก, ถ้าด้ามสั้น สันหนา มีบ้องยาวตามสัน
เป็นเครื่องมือของช่างไม้ ใช้ตัด ถาก ฟัน เรียกว่า ขวานหมู, ถ้าด้ามยาว
ใบขวานใหญ่ เรียกว่า ขวานผ่าฟืน; หมอนที่ทำหน้าตัดเป็นรูปสามเหลี่ยม
คล้ายขวาน ใช้อิง เรียกว่า หมอนขวาน.
ขวานผ่าซาก (สํา) ว. โผงผางไม่เกรงใจใคร (ใช้แก่กริยาพูด).
ขวานฟ้า น. ขวานที่ทําด้วยหินในยุคหิน เชื่อกันว่าตกลงมาจากฟ้า
เมื่อเวลาฟ้าผ่า.
ขวานหิน น. ขวานที่ทำด้วยหินในยุคหิน.
ขวาน ๒[ขฺวาน] น. ชื่อหอยนํ้าจืดกาบคู่ชนิดหนึ่งในสกุล Corbicula วงศ์
Corbiculidae กาบคล้ายรูปสามเหลี่ยม ผิวเรียบ พบตามแม่นํ้า
และทะเลสาบทั่วไป.
ขวายขวน[ขฺวายขฺวน] ก. เสาะหา, แสวงหา, ขวนขวาย ก็ว่า.
ขวาว[ขฺวาว] ดู ขว้าว.
ขว้าว[ขฺว้าว] น. ชื่อไม้ต้นชนิด Haldina cordifolia (Roxb.) Ridsdale ในวงศ์
Rubiaceae ขึ้นในป่าเบญจพรรณทั่วไป ลําต้นสูงใหญ่ ใบมนรูปหัวใจ
ปลายแหลม ดอกสีเหลือง คล้ายดอกกระทุ่ม แต่เล็กกว่า เนื้อไม้สีเหลือง
ละเอียด ใช้ทําฝาบ้าน เครื่องเรือน เครื่องกลึง และเครื่องแกะสลัก, กว้าว
ขวาว หรือคว่าว ก็เรียก.
ขวิด ๑[ขฺวิด] ก. กิริยาของหมูป่าหรือสัตว์ที่ใช้เขาหรือนอทําร้าย, เสี่ยว, ชน.
ว. อาการที่เดินสะดุดขาตัวเองเพราะอายหรือรีบร้อน เรียกว่า เดินขาขวิด.
ขวิด ๒[ขฺวิด] น. มะขวิด.
ขษณะ[ขะสะหฺนะ] (โบ) น. ครู่, ครั้ง, คราว, เช่น ขษณะอัฒรติเวลา.
(สมุทรโฆษ). (ส. กฺษณ; ป. ขณ).
ขษัย[ขะสัย] (โบ) น. กษัย, การสิ้นไป, การหมดไป, การเสื่อมไป,
การน้อยไป. (ส. กฺษย; ป. ขย).
ขษีณาศรพ[ขะสีนาสบ] (โบ; กลอน) น. พระขีณาสพ, พระอรหันต์, เช่น ดูกร
ขษีณาศรพทั้งหลาย. (ม. คําหลวง สักบรรพ).
ขษีระ(โบ) น. นํ้านม เช่น ขษีรแปรรูปา. (สมุทรโฆษ). (ส. กฺษีร; ป. ขีร).
ขอ ๑น. ไม้หรือเหล็กที่งอ ๆ สําหรับชัก เกี่ยว แขวน หรือสับ, ตะขอ
หรือ ตาขอ ก็เรียก.
ขอแกว น. ไม้ยาว ๆ ที่ผูกเบ็ดที่ปลาย สําหรับชักกบในรู.
ของ้าว น. อาวุธด้ามยาวมีง้าวอยู่ตรงปลาย ใต้คอของด้ามมีขอ
สําหรับสับบังคับช้างได้, ราชาศัพท์ว่า พระแสงของ้าว
ขอฉาย น. ไม้สําหรับสงฟางในเวลานวดข้าว, กระดองหาย คันฉาย
ดอง ดองฉาย หรือ ดองหาย ก็เรียก. (ข. ฉาย ว่า สง).
ขอช้าง น. ขอเหล็กมีด้าม สําหรับสับช้าง, ขอช้างที่มีปลายโค้งใช้ใน
พิธีช้าง เรียกว่า ขอเกราะ, ขอช้างที่ปลายเป็นยอดปิ่น เรียกว่า ขอปิ่น.
ขอรับ ๑ น. โลหะทําเป็นห่วงสําหรับรับขอสับ มักติดที่ประตูหน้าต่าง.
ขอสับ น. โลหะที่ปลายงอเป็นตาขอสําหรับเกี่ยวที่ขอรับ.
ขอ ๒ก. พูดให้เขาให้สิ่งที่ต้องการ, วิงวอน.
ขอขมา ก. ขอให้ยกโทษให้เมื่อตัวเองรู้สึกผิด, ขอษมา ก็ใช้.
ของ้อ ก. อ่อนเข้าหาเพื่อขอคืนดีด้วย, อ่อนเข้าหาเพื่อให้ยอม
หรือช่วยเหลือ.
ขอเดชะ น. คําขึ้นต้นและคำลงท้ายในการกราบบังคมทูลพระบาทสมเด็จ
พระเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระบรมราชินีนาถ.
ขอตัว ก. พูดเพื่อให้ยกเว้นตัวเอง.
ขอทาน ก. ขอเงินหรือสิ่งของเลี้ยงชีวิต, หากินทางขอสิ่งที่ผู้อื่นให้.
น. เรียกบุคคลที่หาเลี้ยงชีพอย่างนั้นว่า ขอทาน.
ขอที, ขอเสียที ก. ห้ามเชิงขอร้อง, ขอให้ละเว้นการกระทำ.
ขอโทษ, ขอประทานโทษ ก. ขอให้ยกเว้นโทษ, ใช้เป็นคำสุภาพเมื่อ
รู้สึกว่าจะเป็นการล่วงเกินผู้อื่น.
ขอนิสัย ก. ขอฝากตัวอยู่ในความปกครองของพระอุปัชฌาย์ (ใช้แก่
กุลบุตรในเวลาอุปสมบท).
ขอบิณฑบาต ก. ขอให้ละเว้นการกระทำ.
ขอประทาน ก. ขอสิ่งของ, ขออนุญาต, (มักใช้นำหน้าคำที่พูดกับผู้ใหญ่).
ขอไปที ว. พอให้พ้น ๆ ไป, พอเอาตัวรอด, เช่น ทำอย่างขอไปที.
ขอเฝ้า น. ข้าพึ่งบุญเจ้า เป็นผู้ชายสำหรับเจ้านายฝ่ายในใช้สอย;
เครื่องแบบสำหรับผู้ที่มีตำแหน่งเฝ้า แต่ไม่อยู่ในฐานะที่จะแต่ง
เครื่องแบบราชการ.
ขอพระราชทาน ก. ขอสิ่งของ, ขออนุญาต, (ใช้กราบบังคมทูล
พระเจ้าแผ่นดิน).
ขอยืม ก. ขอสิ่งของ เงิน เป็นต้นมาใช้ชั่วระยะเวลาหนึ่งแล้วคืนให้
หรือใช้คืน, นำของของผู้อื่นมาใช้เป็นของของตน เช่น ขอยืมคำในภาษา
บาลีมาใช้ ขอยืมวัฒนธรรมตะวันตกมาใช้ ขอยืมความคิด, (คณิต) ในการ
ลบเลข ถ้าเลขตัวตั้งในหลักใดน้อยกว่าเลขที่จะนำมาลบ ให้นำเลขจาก
หลักสูงถัดไปมาเพิ่มเลขตัวตั้งเพื่อให้มากพอที่จะลบได้ เช่น ๔๓ - ๕ ใน
ที่นี้ ๕ ลบจาก ๓ ไม่ได้ ๓ ต้องขอยืม ๔ ซึ่งเป็นหลักสิบมา ๑ รวมเป็น ๑๓
แล้วลบออกเสีย ๕ เหลือ ๘ ๔ เมื่อถูกขอยืมไป ๑ ก็เหลือ ๓ ผลลัพธ์ ๓๘,
ยืม ก็ว่า.
ขอร้อง ก. ขอให้ช่วยเหลือ, ขอให้ทำตามที่ขอ.
ขอรับ ๒ คำรับที่สุภาพชนใช้.
ขอรับกระผม, ขอรับผม คำรับด้วยความอ่อนน้อมอย่างยิ่ง (ใช้พูดกับผู้ใหญ่).
ขอแรง ก. ขอให้ออกแรงช่วยทำงาน, บอกเพื่อนบ้านมาช่วยกันทำงาน.
ขอษมา ก. ขอขมา.
ขออภัย ก. ขอให้ยกเว้นโทษ, ขออย่าได้ถือโทษ.
ขออโหสิ ก. ขอให้เลิกแล้วต่อกัน, ขอให้ยกโทษให้.
ขอ ๓น. ชื่อว่านชนิดหนึ่ง ต้นเหมือนขมิ้น แต่หัวเล็กสอดกันเป็นข้อ ๆ ต้น
และใบเขียว เนื้อเหลือง มีสรรพคุณอยู่คงเขี้ยว เขา และงา. (กบิลว่าน).
ขอคำน้อย น. ว่านขอทอง.
ขอทอง น. ชื่อว่านชนิดหนึ่ง ต้นเหมือนขมิ้น แต่หัวเล็กสอดกันเป็นข้อ ๆ
ต้นและใบเขียว เนื้อเหลือง ใช้แก้เบื่อเมา, ขอคําน้อย ก็เรียก. (กบิลว่าน).
ข่อน. เถ้า, เขม่า.
ข้อน. ส่วนที่อยู่ระหว่างปล้องของไม้ไผ่หรืออ้อยเป็นต้น, ส่วนตรงที่ของ
๒ สิ่งมาต่อกัน เช่น ข้อต่อท่อประปา; ตอนหนึ่ง ๆ, ชิ้นหนึ่ง ๆ, ท่อน
หนึ่ง ๆ, เช่น อ้อยควั่นเป็นข้อ ๆ เข็มขัดทองเป็นข้อ ๆ; เรียกอวัยวะ
บางส่วนที่มีข้อต่อและงอได้ เช่น ข้อมือ ข้อศอก ข้อเท้า; เนื้อความ
ตอนหนึ่ง ๆ, ใจความสั้น ๆ ของเรื่อง, ข้อความ ก็ว่า, เรื่อง เช่น
ข้อพิพาท ข้อยุติ, หัวข้อ เช่น ข้ออ้าง ข้อข้องใจ.
ข้อกฎหมาย (กฎ) น. ข้อความที่เกี่ยวกับการใช้บังคับหรือการตีความกฎหมาย.
ข้อกติกา น. ข้อตกลง, ข้อกําหนด, ข้อที่นัดหมายกันไว้, เงื่อนไขที่กําหนดไว้.
ข้อกำหนด น. ข้อความที่ระบุเป็นหลักเกณฑ์หรือวิธีการให้บุคคลที่เกี่ยวข้อง
ต้องปฏิบัติหรือดําเนินการในเรื่องใดเรื่องหนึ่ง.
ข้อเขียน น. เรียกการสอบแบบเขียนคําตอบว่า สอบข้อเขียน, มักใช้คู่กับ
สอบสัมภาษณ์.
ข้อไข น. ข้อเฉลย, ข้ออธิบายขยายความ.
ข้อความ น. เนื้อความตอนหนึ่ง ๆ, ใจความสั้น ๆ ของเรื่อง.
ข้อคัดย่อ น. ข้อความที่ย่อแต่ใจความสําคัญ, บทคัดย่อ ก็ว่า. (อ. abstract).
ข้อคิด น. ประเด็นที่เสนอให้คิด, ประเด็นที่ชวนคิด.
ข้อคิดเห็น น. ความเห็น.
ข้อจำกัด (กฎ) น. สิ่งที่กำหนดขอบเขตสิทธิหรืออำนาจไว้โดยเฉพาะ.
ข้อเท็จจริง น. ข้อความหรือเหตุการณ์ที่เป็นมาหรือที่เป็นอยู่ตามจริง;
(กฎ) ข้อความหรือเหตุการณ์ที่วินิจฉัยแล้วว่าเป็นจริง (แตกต่างกับ
ข้อกฎหมาย).
ข้อบังคับ (กฎ) ดู กฎข้อบังคับ.
ข้อบัญญัติ (กฎ) น. กฎหมายที่องค์การบริหารส่วนท้องถิ่นตราขึ้น
เพื่อใช้บังคับในเขตขององค์การบริหารส่วนท้องถิ่นนั้น ๆ เช่น ข้อ
บัญญัติจังหวัด ข้อบัญญัติกรุงเทพมหานคร ข้อบัญญัติเมืองพัทยา.
ข้อปลีกย่อย น. รายละเอียด, เรื่องเบ็ดเตล็ด.
ข้อพับ น. ส่วนของแขนหรือขาที่พับได้.
ข้อมือขาว (โบ) น. ข้อมือที่ไม่ได้สักบอกสังกัดทหาร.
ข้อมูล น. ข้อเท็จจริง หรือสิ่งที่ถือหรือยอมรับว่าเป็นข้อเท็จจริง สําหรับ
ใช้เป็นหลักอนุมานหาความจริงหรือการคํานวณ.
ข้อแม้ น. เงื่อนไขที่กําหนดไว้.
ข้อยกเว้น น. ข้อความที่ไม่เกี่ยวด้วยเงื่อนไขหรือกฎเกณฑ์เป็นต้น
ที่กำหนดไว้.
ข้อราชการ น. เรื่องราชการ.
ข้อลำ น. พละกำลัง เช่น ข้อลำอย่างนี้จะสู้งานหนักไหวหรือ.
ข้อศอก น. ส่วนของแขนตรงข้ามกับข้อพับ, ศอก ก็ว่า.
ข้อสอบ น. ปัญหาที่ตั้งขึ้นในการสอบความรู้.
ข้อสังเกต น. สิ่งที่กำหนดไว้ให้สนใจเป็นพิเศษ เช่น บทความนี้มี
ข้อสังเกตอยู่หลายประการ เขาตั้งข้อสังเกตว่า ๒-๓ วันนี้มีชายแปลกหน้า
มาเยี่ยม ๆ มอง ๆ ที่ประตูบ้านบ่อย.
ข้อเสนอ น. เรื่องราวที่นำเสนอเพื่อพิจารณา.
ข้อเสนอแนะ น. ข้อคิดเห็นเชิงแนะนำที่เสนอเพื่อพิจารณา.
ข้อเสือ ดู ข้อเหวี่ยง.
ข้อหา น. คํากล่าวโทษ; (กฎ) คํากล่าวหาบุคคลว่าได้กระทําความผิด
อาญา; คํากล่าวหาเกี่ยวกับข้อโต้แย้งสิทธิ หรือหน้าที่ของบุคคลใน
ทางแพ่ง.
ข้อเหวี่ยง น. ส่วนที่ต่อเพลา โดยมากมีลักษณะงอ สำหรับรับกำลังดัน
หรือกำลังฉุดให้เพลาหมุนรอบ ๆ, ภาษาปากว่า ข้อเสือ. (อ. crank).
ข้อใหญ่ใจความ น. เรื่องสําคัญ.
ข้ออ้อย น. ชื่อลายชนิดหนึ่ง; ชื่อเหล็กเส้นชนิดหนึ่งซึ่งมีลักษณะ
คล้ายลำอ้อย.
ข้ออ้าง น. สิ่งที่นํามาอ้างสนับสนุนความคิดเห็นหรือการกระทําของตน.
ขอกน. เขต, แดน; (ถิ่น-พายัพ) ริม, ขอบ, เช่น ไปขอกฟ้า ว่า ไปริมฟ้า.
ของน. สิ่งต่าง ๆ. บ. แห่ง (ใช้สําหรับนําหน้านามที่เป็นผู้ครอบครอง).
ของกลาง น. ของที่ใช้ร่วมกัน; (กฎ) ของที่ทําหรือมีไว้เป็นความผิด
หรือที่ได้มาโดยได้กระทําความผิด หรือที่ได้ใช้หรือมีไว้เพื่อใช้ในการ
กระทําความผิด หรือที่เกี่ยวเนื่องกับการกระทําความผิด หรือที่สงสัยว่า
เป็นของดังกล่าว ซึ่งเจ้าพนักงานได้ยึดไว้เพื่อใช้เป็นพยานหลักฐานใน
คดีอาญา.
ของกอง (โบ) น. ของแห้งและผลไม้ที่ทายกวัดหามาไว้สมทบถวายพระ
ในเวลาทอดกฐินหรือเทศน์มหาชาติ.
ของกำนัล น. สิ่งของที่นําไปให้แก่ผู้ที่รักและนับถือ.
ของกิน น. ของสําหรับกิน.
ของเก่า น. ของโบราณ, ของใช้แล้ว; (กฎ) ทรัพย์ที่ผู้ค้าของเก่าเป็น
อาชีพเสนอขาย แลกเปลี่ยน หรือจําหน่ายโดยประการอื่นอย่างทรัพย์
ที่ใช้แล้ว ทั้งนี้ รวมถึงของโบราณด้วย.
ของขบเคี้ยว น. ของกินเล่นที่ไม่เจตนากินให้อิ่ม.
ของขลัง น. ของที่มีอํานาจศักดิ์สิทธิ์ที่เชื่อกันว่าอาจบันดาลให้สําเร็จ
ได้ดังประสงค์.
ของขวัญ น. สิ่งของที่ให้แก่เจ้าของขวัญเมื่อเสร็จพิธีทําขวัญแล้ว;
สิ่งของที่ให้กันในเวลาอื่นเป็นการถนอมขวัญหรือเพื่ออัธยาศัยไมตรี
เช่น ของขวัญปีใหม่ ของขวัญวันเกิด.
ของแข็ง น. สิ่งที่รวมตัวกันแน่น, สิ่งที่มิใช่ของเหลวหรือแก๊ส; (วิทยา)
สถานะหนึ่งของสสารซึ่งมีทั้งรูปร่างและปริมาตรคงตัว.
ของค้าง น. ของกินที่เหลือข้ามคืน.
ของคาว น. ของกินที่ประกอบด้วยเนื้อสัตว์, กับข้าว.
ของเค็ม น. ของกินที่หมักหรือดองด้วยเกลือ.
ของเคียง น. ของกินที่เอามาตั้งเทียบข้างเพื่อกินประกอบกับอาหาร
บางชนิด, ราชาศัพท์ว่า เครื่องเคียง.
ของโจร น. สิ่งของที่ถูกโจรกรรมมา.
ของชำ น. ของแห้งต่าง ๆ ที่ใช้เป็นอาหาร เช่น พริก กะปิ หอม กระเทียม.
ของชำร่วย น. ของตอบแทนผู้มาช่วยงานเช่นงานแต่งงานและงานศพ.
ของใช้ น. ของสําหรับใช้.
ของดี น. ของขลัง, โดยปริยายหมายถึงของสําคัญที่ไม่อยากเปิดเผยให้ใครรู้.
ของเถื่อน น. ของที่ผิดกฎหมาย.
ของนอก น. ของที่มาจากต่างประเทศ.
ของร้อน น. ของที่มีผู้ขโมยเขาเอามาฝากไว้หรือจําหน่ายให้ ถ้ารับ
เอาไว้จะทําให้เดือดร้อน; ของที่ผิดกฎหมาย ถ้ามีไว้ในครอบครอง
จะทําให้เดือดร้อน เช่น ปืนเถื่อน ฝิ่นเถื่อน.
ของลับ น. อวัยวะสืบพันธุ์ของมนุษย์.
ของเล่น น. ของสําหรับเด็กเล่นเพื่อให้สนุกหรือเพลิดเพลิน.
ของเลื่อน น. สํารับคาวหวานที่เจ้าภาพในงานทําบุญนําไปให้ผู้ที่
นับถือด้วยไมตรีจิต.
ของเลื่อนเตือนขันหมาก น. สํารับคาวหวานเนื่องในการแต่งงาน ซึ่ง
ฝ่ายเจ้าสาวนําไปให้ฝ่ายเจ้าบ่าวเพื่อเตือนบอกให้ทราบว่าทางบ้าน
เจ้าสาวเตรียมพร้อมที่จะรับขันหมากได้แล้ว.
ของวัด น. ของสงฆ์.
ของว่าง น. ของกินนอกเวลากินอาหารตามปรกติ มักกินในเวลาบ่าย,
อาหารว่าง ก็ว่า, ราชาศัพท์ว่า เครื่องว่าง.
ของสงฆ์ น. ของที่เป็นของวัด, ของที่สงฆ์ใช้ร่วมกัน, ของวัด ก็ว่า.
ของสงวน น. นมหญิง.
ของสด น. ของที่มิได้สุกด้วยความร้อน.
ของสดคาว, ของสดของคาว น. ของกินที่ประกอบด้วยเนื้อสัตว์
ทั้งสุกและดิบ.
ของแสลง น. ของที่กินแล้วทำให้โรคกำเริบ, สิ่งที่ไม่ถูกกับโรค.
ของหลวง น. ของของสถาบันพระมหากษัตริย์, ของที่เป็นของ
แผ่นดินหรือรัฐ.
ของหวาน น. ขนม.
ของหายตะพายบาป (สํา) น. ของหายหรือเข้าใจว่าหายแล้ว
เที่ยวโทษผู้อื่น.
ของเหลว น. ของที่ไม่แข็งมีลักษณะไหลได้อย่างนํ้า; (วิทยา) สถานะ
หนึ่งของสสารซึ่งมีปริมาตรคงตัวแต่รูปร่างเปลี่ยนไปได้ตามภาชนะ
ที่รองรับ, สถานะระหว่างแก๊สกับของแข็ง.
ของแห้ง น. อาหารแห้งที่เก็บไว้กินได้นาน, เสบียงกรัง.
ของไหล (วิทยา) น. สสารซึ่งมีรูปร่างเปลี่ยนไปได้ตามภาชนะที่รองรับ
ได้แก่ ของเหลวและแก๊ส.
ของไหว้ น. ของที่ผู้น้อยนําไปให้ผู้ใหญ่ เพื่อแสดงความคารวะ
ในบางโอกาส; เครื่องเซ่น.
ข้อง ๑น. เครื่องจักสานสําหรับใส่ปลา ปู เป็นต้น รูปคล้ายตะกร้าปากแคบ
อย่างคอหม้อดิน ก้นสี่เหลี่ยมจัตุรัส มีขนาดต่าง ๆ.
ข้อง ๒ก. ติดอยู่.
ข้องขัด (กลอน) ก. ขัดข้อง, ติดขัด.
ข้องใจ ก. ติดใจสงสัย, ยังไม่สิ้นสงสัย.
ข้องแวะ ก. ติดต่อ, เอาใจใส่, เกี่ยวพัน, เกี่ยวข้อง, มักใช้ในประโยค
ที่มีความหมายเป็นเชิงถามหรือปฏิเสธ.
ขอด ๑ก. ขมวดเป็นปม เช่น ขอดเชือก ขอดผ้า ขอดชายพก. ว. ที่ขมวด
เป็นปมหรือม้วนเข้ามา เช่น หมาหางขอด.
ขอด ๒ก. ทำให้สิ่งที่ติดอยู่ออกมาด้วยอาการอย่างขูด เช่น ขอดเกล็ดปลา,
เหลืออยู่น้อยจนถึงกับต้องขูดเอา เช่น น้ำขอดคลอง น้ำขอดโอ่ง
ข้าวขอดหม้อ.
ขอดค่อน ก. ค่อนว่า, พูดแคะไค้ในเรื่องที่ไม่ดี, พูดให้เขาอายหรือ
เจ็บใจ, ค่อนขอด ก็ว่า.
ขอนน. ท่อนไม้ใหญ่ที่ยังไม่ได้ถากกล่อมให้เป็นรูปที่ต้องการ; ลักษณนาม
เรียกข้างหนึ่งของกำไลที่เป็นคู่ว่า กำไลขอนหนึ่ง; ลักษณนามของสังข์
เช่น สังข์ขอนหนึ่ง สังข์ ๒ ขอน, ลักษณนามของไพ่ตองว่า สำรับหนึ่ง
หรือชุดหนึ่งมี ๒ ขอน.
ขอนดอก น. ท่อนไม้ของต้นตะแบก พิกุล และบุนนาค ที่ผุราขึ้นเป็น
จุดขาว ๆ มีกลิ่นหอม ใช้เป็นเครื่องยาไทย.
ขอนสัก น. ซุงไม้สัก, ลำต้นไม้สักที่ตัดเป็นท่อนยาวก่อนแปรรูป.
ข่อนว. ปั่นป่วน, ไม่สบายใจ, โดยมากใช้เป็นคําคู่ เช่น อกใจมันให้ข่อน ๆ
จะนั่งนอนก็ไม่หลับสนิท. (ม. ร่ายยาว ทานกัณฑ์).
ข้อนก. ตี, ทุบ, ค่อน ก็ใช้.
ขอบ ๑น. ริมรอบ เช่น ขอบโต๊ะ, ริมที่ยกให้สูงขึ้นโดยรอบ เช่น ขอบสระ
ขอบถนน.
ขอบทาง (กฎ) น. แนวริมของทางเดินรถ.
ขอบไร (โบ) น. ใช้โดยปริยายว่า ความรอบคอบ, ความทั่วถึง.
ขอบ ๒ก. ทดแทน, ตอบ, รับ, เช่น ขอบแต่ขอมสักตั้ง. (ตะเลงพ่าย), ภายใน
สองนางขอบ, ธขอบคําความมนตรี. (ลอ).
ขอบข่ายน. ขอบเขตงานหรือความรู้ที่อยู่ในความรับผิดชอบ.
ขอบเขตน. อาณาเขต, ขอบข่าย, ข้อจํากัด.
ขอบคุณ, ขอบพระคุณคํากล่าวแสดงความรู้สึกบุญคุณ (เป็นคําที่ใช้แก่บุคคลที่เสมอกัน
หรือผู้น้อยใช้แก่ผู้ใหญ่).
ขอบใจคํากล่าวแสดงความรู้สึกพอใจในความดีที่ผู้อื่นได้มีต่อตน (เป็นคํา
ที่ผู้ใหญ่ใช้แก่ผู้น้อย).
ขอบเหล็กน. นาชนิดที่ไม่มีทางจะบุกเบิกออกไปได้อีก เรียกว่า นาขอบเหล็ก,
นาเชิงทรง ก็ว่า.
ขอม ๑น. เขมรโบราณ.
ขอม ๒ก. ชื่อเพลงไทยจําพวกหนึ่ง มีชื่อต้นด้วยคําว่า ขอม เช่น ขอมใหญ่
ขอมเงิน ขอมทรงเครื่อง.
ข่อยน. ชื่อไม้ต้นขนาดย่อมถึงขนาดกลางชนิด Streblus asper Lour.
ในวงศ์ Moraceae มักขึ้นตามป่าตํ่าและริมแม่นํ้าลําคลอง ใบเล็ก
สากคาย ใช้ขัดถูได้ เปลือกใช้ทํากระดาษ เรียกว่า กระดาษข่อย ใบ
เปลือก เนื้อไม้และเมล็ดใช้ทํายาได้.
ข่อยน้ำ น. ชื่อไม้ต้นขนาดย่อมชนิด Streblus taxoides (Heyne) Kurz
ในวงศ์ Moraceae ขึ้นตามที่ชื้นแฉะ ลําต้นและกิ่งก้านมักงอหักไปมา
ใบเกลี้ยง ไม่สากคาย, ข่อยหยอง ก็เรียก, ปักษ์ใต้เรียก ขี้แรด.
ข่อยหนาม น. ชื่อไม้ต้นขนาดเล็กชนิด Streblus ilicifolius (Vidal)
Corner ในวงศ์ Moraceae มักขึ้นบนเขาหินปูนในป่าดิบ ลําต้นตรง
ใบแข็งหนา ด้านบนเขียวแก่เป็นมัน ขอบใบเป็นหนามแหลมคม,
ปักษ์ใต้เรียก กระชิด.
ข้อย(ถิ่น-พายัพ, อีสาน) ส. คําใช้แทนตัวผู้พูด, เป็นสรรพนามบุรุษที่ ๑.
น. ข้า, บ่าว, เช่น เมื่อให้สูสองราชเป็นข้อยขาดแก่พราหมณ์.
(ม. คําหลวง กุมาร).
ข่อยหยองดู ข่อยนํ้า ที่ ข่อย.
ขะข่ำ(โบ; กลอน) ว. คลํ้า, มืดมัว, เขียนเป็น ขข่ำ ก็มี เช่น ฟ้าแมลบมล่นนร้อง
ท้องฟ้าเขียวขขํ่า ยงงฝนพพร่ำพรอยพรำ อื้ออึงอัมพรระงม ด้วยกำลงง
ลมพายุพัดน้นน. (ม. คําหลวง ฉกษัตริย์).
ขะแข่น, ขะแข้น(โบ; กลอน) ว. แข้น, แข็ง, เขียนเป็น ขแข่น ก็มี เช่น สองอ่อน
โอ้อาดูร ร้อนแสงสูรย์ขแข่น. (ม. คําหลวง กุมาร), (ม. คําหลวง กุมาร),
ร้อนขะแข้น. (ม. คําหลวง กุมาร).
ขะแจะดู กระแจะ ๒.
ขะแถก(ถิ่น) ก. กระแทก, กระทบโดยแรง, กระทุ้ง, เช่น ขะแถกแทงทอท่ยว
เขาส้ยมส่ยวยงงมี. (ม. คําหลวง มหาราช).
ขะน่อง, ขาน่อง(ถิ่น-อีสาน) น. อวัยวะส่วนหลังของลำแข้ง ตั้งแต่ขาพับลงไปถึงส้นเท้า
เช่น ตัว ๑ ขบขะน่อง. (ม. สำนวนอีสาน ชูชก), กระน่อง หรือกระหน่อง
ก็เรียก.
ขะนานน. ทะนาน.
ขะเน็ดน. เขน็ด.
ขะมอมขะแมมก. กระมอมกระแมม, มอมแมมมาก, เลอะเทอะ, เปื้อนเปรอะ,
กระดํากระด่าง.
ขะมักเขม้น[ขะมักขะเม่น, ขะหฺมักขะเม่น] ก. ตั้งใจทําอย่างรีบเร่งเพื่อให้แล้ว
เสร็จไป, ก้มหน้าก้มตาทํา, เขม้นขะมัก ก็ว่า.
ขะมุกขะมอมว. เปรอะเปื้อนมอซอ.
ขะแมซอน. ชื่อเพลงไทยทํานองหนึ่ง.
ขะแมธมน. ชื่อเพลงไทยทํานองหนึ่ง.
ขะยิกก. ขยับเข้าไปทีละน้อย ๆ, กระยิก ก็ว่า.
พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๔๒