จะละเม็ด ๑น. ชื่อปลาทะเลในวงศ์ Stromateidae รูปร่างป้อม ค่อนข้างสั้น ลําตัวแบน
ข้างมาก หัวเล็กมน ปากเล็ก เกล็ดเล็ก บริเวณคอดหางไม่มีสันคม ได้แก่
จะละเม็ดขาว (Pampus argenteus) หางเป็นแฉกยาว เว้าลึก จะละเม็ดเทา
(P. chinensis) หางเว้าตื้น ทั้ง ๒ ชนิดนี้ไม่มีครีบท้อง ส่วนจะละเม็ดดํา
(Parastromateus niger) ที่บริเวณคอดหางเป็นสันคม และมีครีบท้อง
เฉพาะในปลาขนาดเล็ก.
จะละเม็ด ๒น. ชื่อเต่าทะเลชนิด Caretta caretta ในวงศ์ Cheloniidae หัวโตกว่าเต่า
ทะเลชนิดอื่น เกล็ดกระดองหลังแถวข้างมี ๕ ชิ้น กระดองสีนํ้าตาลหรือ
นํ้าตาลแดง ท้องสีขาวครีมพบในมหาสมุทรแปซิฟิก เขตนํ้าอุ่นของ
มหาสมุทรแอตแลนติกและมหาสมุทรอินเดีย, เรียกไข่เต่าทะเลทุกชนิด
ว่า ไข่จะละเม็ด.
จะละหวั่นว. ชุลมุน, วุ่นวาย, จ้าละหวั่น ก็ใช้.
จะลุงน. เสาตะลุง, ในบทกลอนใช้ จระลุง ก็มี.
จัก ๑ก. ทําให้เป็นแฉก ๆ หรือหยัก ๆ คล้ายฟันเลื่อย, เอาคมมีดผ่าไม้ไผ่
หรือหวายให้แตกจากกันเป็นเส้นบาง ๆ. ว. เป็นแฉก ๆ หรือหยัก ๆ.
จักตอก ก. เอาคมมีดผ่าไม้ไผ่ให้เป็นเส้นแบนบาง สำหรับใช้ผูกมัด
หรือสานสิ่งต่าง ๆ.
จักสาน น. เรียกเครื่องใช้ที่ทําด้วยไม้ไผ่หรือหวายเป็นต้นว่า เครื่องจักสาน.
จัก ๒(ไว) คําช่วยกริยาบอกกาลภายหน้า แสดงเจตจำนง เช่น จักกิน จักนอน.
จัก ๓ก. รู้, ทราบ, แจ้ง, จําได้, เช่น รู้จัก, ข้อยคูดนูแนบนิทรา รมย์ร่วมรถ
พาหนห่อนจักสึกสมประดี. (สรรพสิทธิ์).
จั้ก ๆว. เสียงอย่างเสียงฝนตกแรง.
จักกายน. แม่ทัพ. (ต.).
จั๊กกิ้ม(ถิ่น-พายัพ) น. จิ้งจก. (ดู จิ้งจก).
จักขุ, จักขุ-น. ตา. (ป.; ส. จกฺษุ).
จักขุนทรีย์ น. ตาซึ่งทำหน้าที่ดูรูป. (ป. จกฺขุ + อินฺทฺริย).
จักขุทวาร น. ช่องตา.
จักขุประสาท น. ส่วนสําคัญของตา ทําให้แลเห็น.
จักขุวิญญาณ น. ความรู้อันอาศัยทางตาเกิดขึ้น.
จักขุสัมผัส น. อาการที่ตากับรูปและจักขุวิญญาณประจวบกัน.
จักขุนทรีย์ดู จักขุ, จักขุ-.
undefined
จักจั่น ๑น. ชื่อแมลงพวกหนึ่งในวงศ์ Cicadidae มีหลายขนาด ลําตัวยาวตั้งแต่
๒-๑๐ เซนติเมตร และเรียวลงไปทางหาง หัวและอกกว้าง ปีกมี ๒ คู่
เนื้อปีกเหมือนกันตลอด ปีกเมื่อพับจะเป็นรูปหลังคาคลุมตัว มีปากชนิด
เจาะดูดโผล่จากหัวทางด้านล่างที่บริเวณใกล้กับอก ตาโตเห็นได้ชัดอยู่
ตรงมุม ๒ ข้างของหัว ตัวผู้มีอวัยวะพิเศษสําหรับทําเสียงได้ยินไปไกล
ระดับเสียงค่อนข้างสมํ่าเสมอ ไร้กังวาน ส่วนใหญ่สีเขียว ที่พบบ่อยเป็น
ชนิด Dundubia intermerata.
จักจั่น ๒[จักกะ-] ดู กระพี้นางนวล.
จักจั่น ๓[จักกะ-] ดู จั่น ๓.
จักจี้, จั๊กจี้[จักกะ-, จั๊กกะ-] ก. อาการที่ทําให้รู้สึกเสียวสะดุ้งหรือหัวเราะโดยไม่ตั้งใจ
เมื่อถูกจี้ที่เอวหรือรักแร้เป็นต้น.
จั๊กเดียม[จั๊กกะ-] ก. กระดาก, เขินอาย, มักใช้เข้าคู่กับคำ จั๊กจี้ เป็น จั๊กจี้จั๊กเดียม.
จักร, จักร-[จัก, จักกฺระ-] น. อาวุธในนิยาย รูปเป็นวงกลมและมีแฉก ๆ โดยรอบ เช่น
พระนารายณ์ทรงจักร, สิ่งที่มีลักษณะเป็นวงกลมอย่างล้อรถ เช่น จักรที่ใช้
ขว้างในการกีฬา, สิ่งที่มีรูปเป็นวงกลมมีฟันเฟืองหมุนด้วยพลังงานต่าง ๆ
เช่น จักรนาฬิกา, เรียกเครื่องกลบางชนิด เช่น เครื่องจักร รถจักร, เรียก
เครื่องเย็บผ้าที่ใช้เดินด้วยพลังงานหรือใช้เท้าถีบหรือใช้มือหมุนว่า จักร
หรือ จักรเย็บผ้า; บรรจบรอบแห่งปีหรือแห่งฤดู เช่น พฤหัสบดีจักร.
(ส.; ป. จกฺก).
จักรปาณิ, จักรปาณี น. ผู้มีจักรในมือ คือ พระวิษณุ หรือ พระนารายณ์.
(ส.; ป. จกฺกปาณิ, จกฺกปาณี).
จักรผัน [จัก-] ว. เร็ว.
จักรพรรดิ น. พระราชาธิราช, ประมุขของจักรวรรดิ, โบราณเขียนว่า
จักรพัตราธิราช ก็มี. (ส. จกฺรวรฺตินฺ; ป. จกฺกวตฺติ).
จักรพาล น. จักรวาล.
จักรยาน น. รถถีบ, ยานพาหนะประเภทรถที่มีล้อ ๒ ล้อ ล้อหนึ่งอยู่ข้างหน้า
และอีกล้อหนึ่งอยู่ข้างหลัง มีโครงเหล็กเชื่อมล้อหน้ากับล้อหลัง มีคันบังคับ
ด้วยมือติดตั้งอยู่บนล้อหน้า ขับเคลื่อนด้วยกำลังคนผู้ขี่ซึ่งใช้เท้าถีบบันไดรถ
ให้วิ่ง เรียกว่า จักรยานสองล้อ, ถ้ามี ๓ ล้อ เรียกว่า จักรยานสามล้อ.
จักรยานยนต์ น. รถที่มีล้อ ๒ ล้อ เหมือนกับรถจักรยานขับเคลื่อนด้วยกำลัง
เครื่องยนต์, ภาษาปากเรียก รถเครื่อง หรือ มอเตอร์ไซค์.
จักรราศี น. อาณาเขตที่ดาวเคราะห์โคจรรอบดวงอาทิตย์, อาณาเขตโดย
รอบดวงอาทิตย์ที่ดาวเคราะห์เดิน, วิถีโคจรประจําของดวงอาทิตย์ซึ่งดู
เสมือนวนไปรอบท้องฟ้าได้ ๓๖๐ องศาใน ๑ ปี วงโคจรนี้แบ่งออกเป็น
๑๒ ส่วน หรือ ๑๒ ราศี แต่ละส่วนหรือแต่ละราศีมีช่วง ๓๐ องศา ได้แก่
ราศีเมษ ราศีพฤษภ ราศีเมถุน ราศีกรกฎ ราศีสิงห์ ราศีกันย์ ราศีตุลหรือ
ราศีดุล ราศีพฤศจิกหรือราศีพิจิก ราศีธนู ราศีมังกร ราศีกุมภ์ และราศีมีน,
วงโคจรของดวงอาทิตย์ ดวงจันทร์ และดาวเคราะห์ที่สมมุติขึ้นทาง
โหราศาสตร์ประกอบด้วย ๑๒ ราศี. (ส.).
จักรวรรดิ [-หฺวัด] น. รัฐหรือสหภาพของรัฐต่าง ๆ ที่มีจักรพรรดิเป็นประมุข
เช่น จักรวรรดิโรมัน, อาณาเขตหรืออาณาจักรที่อยู่ภายใต้อํานาจอธิปไตยการ
ปกครองอันเดียวกัน เช่น จักรวรรดิอังกฤษ. (ส.; อ. empire).
จักรวรรดินิยม [-หฺวัดนิยม] น. ลัทธิขยายอาณาเขตและอํานาจปกครอง
ของรัฐ. (อ. imperialism).
จักรวาต [-วาด] น. ลมบ้าหมู (ลมหมุน). (ส.).
จักรวาล [-วาน] น. ปริมณฑล; ประชุม, หมู่; เทือกเขาในนิยาย เป็นกําแพง
ล้อมรอบโลกและเป็นเขตกั้นแสงสว่างกับความมืด, บริเวณโดยรอบของ
โลก, ทั่วโลก. (ส.; ป. จกฺกวาล).
จักรผาน[จักผาน] ดู ตาเดียว.
จักรพาก, จักรวาก[จักกฺระ-] น. นกจากพราก. (ดู จากพราก, จากพาก). (ส. จกฺรวาก).
จักริน, จักรี[จักกฺริน, จักกฺรี] น. ผู้มีจักร หมายถึง พระนารายณ์, ต่อมาหมายถึง
พระราชาตามคติความเชื่อของไทยที่ถือว่าเป็นพระนารายณ์อวตาร.
(ส. จกฺรี, จกฺรินฺ; ป. จกฺกี).
จั๊กเล้อ(ถิ่น-พายัพ) น. จิ้งเหลน. (ดู จิ้งเหลน).
จักษุน. ดวงตา. (ส.; ป. จกฺขุ).
จักแหล่น, จั๊กแหล่น[จักกะแหฺล่น, จั๊กกะแหฺล่น] (ปาก) ว. จวนเจียน, เกือบ, หวุดหวิด, เช่น
จักแหล่นจะไม่ทันรถไฟ.
จัง(ปาก) ว. ยิ่งนัก เช่น เก่งจัง ร้อนจัง ของสิ่งนี้ถูกจัง; เต็มที่, เต็มแรง, เช่น
ชนกันเข้าอย่างจัง.
จังหนับ (ปาก) ว. เต็มที่, เต็มแรง, จั๋ง จำหนับ หรือ จ๋ำหนับ ก็ว่า.
จังหน้า ว. เต็มหน้า, เต็มที่, เช่น เจอเข้าจังหน้า โดนเข้าจังหน้า.
จั้ง(โบ) ก. ตั้ง เช่น คือคชกลับกลอกจั้ง จญสีห์. (ยวนพ่าย).
จั๋ง ๑(ปาก) ว. เต็มที่, เต็มแรง, จังหนับ จําหนับ หรือ จํ๋าหนับ ก็ว่า.
จั๋ง ๒น. ชื่อปาล์มชนิด Rhapis excelsa Henry ในวงศ์ Palmae ใบรูปพัด
ปลูกเป็นไม้ประดับ, เท้าสาน ก็เรียก.
จังกวด ๑น. จะกวด. (พจน. ๒๔๙๓). (ข. ตฺรกวต).
จังกวด ๒(กลอน) ว. บ้า เช่น เฒ่าจังกวดกามกวน. (ม. คําหลวง ชูชก). (ข. ฉฺกวต).
จังกอบ(โบ) น. ภาษีผ่านด่าน, ภาษีปากเรือ, ภาษีที่เก็บเพื่อใช้บำรุงท้องถิ่น. ก. ผูก,
มัด, เชิงกอบ ก็เรียก.
จังกาน. ไม้ขาหยั่ง.
จังก้าว. ลักษณะยืนถ่างขาตั้งท่าเตรียมสู้, ลักษณะที่ตั้งปืนกลเป็นต้นเตรียม
พร้อมที่จะยิง.
จังกูดน. เครื่องถือท้ายเรือ คล้ายหางเสือ ทำด้วยไม้เป็นแผ่นใหญ่ รูปร่างคล้ายพาย
มีด้ามยาว, จะกูด หรือ ตะกูด ก็เรียก. (ข. จงฺกูต).
จังเกน. สะเอว เช่น มือนวดแนบจังเก แกะพลิ้ว. (โคลงพระยาตรัง). (ข. จงฺเกะ).
จังโกฏก์(แบบ) น. ผอบ. (ป.).
จังงังว. อาการที่ตกตะลึงนิ่งงันอยู่.
จังมังน. ไม้สําหรับขัดก้นกระบุงและตะกร้าทั้ง ๔ มุมให้แน่นและแข็งแรง.
ว. แข็งแรง, จั้งมั่ง ก็ว่า.
จั้งมั่งว. แข็งแรง, จังมัง ก็ว่า.
จังไรว. เลวทราม, เป็นเสนียด, ไม่เป็นมงคล, จัญไร ก็ว่า. (ข. จงฺไร).
จังลอนน. ปลาหรือเนื้อโขลกปั้นเป็นก้อนหรือเป็นแผ่นเคี่ยวกับนํ้ากะทิ สําหรับกิน
กับขนมจีนซาวนํ้า, บางทีใช้โขลกปลาปั้นเป็นก้อนเสียบไม้ปิ้งไฟ เรียกว่า
จังลอนแห้ง, แจงลอน ก็ว่า.
จังเว็จ[จังเหฺว็ด] (กลอน) น. เจว็ด.
จังหรีดน. จิ้งหรีด. (ดู จิ้งหรีด).
จังหล่อน. เครื่องกีดกั้นขวางทางในสมัยโบราณ ปักเสาสูงราว ๒ ศอก มีไม้เสาทับ
หลัง ขวางถนนเป็น ๒ แนวเยื้องไม่ตรงกัน ปลายต่อปลายเกินกันทั้ง ๒ ข้าง,
ค่ายผนบ บ้านหล่อ จั้นหล่อ หรือ จำหล่อ ก็เรียก. (ลำดับสกุลเก่า; ลัทธิ).
(จ. จั้ง ว่า กีด, ขวาง; โหล่ว ว่า ถนน).
จังหวะน. ระยะที่สมํ่าเสมอ เช่น หัวใจเต้นเป็นจังหวะ, ระยะที่กําหนดไว้เป็นตอน ๆ
เช่น เพลงจังหวะช้า จังหวะเร็ว พูดเป็นจังหวะ, โดยปริยายหมายความว่า
โอกาสอันควร เช่น เจ้านายกำลังโกรธ ไม่มีจังหวะจะเข้าพบ. (ข. จงวาก่).
จังหวะจะโคน (ปาก) น. จังหวะ.
จังหวัด(กฎ) น. หน่วยการปกครองส่วนภูมิภาคที่รวมท้องที่หลาย ๆ อำเภอเข้า
ด้วยกันและมีฐานะเป็นนิติบุคคล มีผู้ว่าราชการจังหวัดเป็นหัวหน้า
ปกครอง, (โบ) เมือง, หัวเมือง; ถิ่น, เขต, บริเวณ, เช่น อารามขึ้นคณะ
ป่าแก้วในจังหวัดเมืองนครศรีธรรมราช. (ประชุมพระตำราบรมราชูทิศ
เพื่อกัลปนา).
จังหัน ๑น. ข้าว, อาหาร, (ใช้แก่พระสงฆ์). (ข. จงฺหาน่).
จังหัน ๒น. กังหัน.
จังออนน. มาตราตวงตามวิธีประเพณีของไทยโบราณ ๘ กำมือ = ๑ จังออน
และ ๒ จังออน = ๑ แล่ง.
จัญไรว. เลวทราม, เป็นเสนียด, ไม่เป็นมงคล, จังไร ก็ว่า.
จัณฑ-, จัณฑ์[จันทะ-, จัน] ว. ดุร้าย, หยาบช้า, เกรี้ยวกราด, ฉุน, ฉุนเฉียว; ราชาศัพท์.
ใช้เรียกสุราหรือเมรัยว่า นํ้าจัณฑ์. (ป., ส.)
จัณฑวาตา (แบบ) น. ลมร้าย เช่น จัณฑวาตารําพายพาน. (สมุทรโฆษ).
จัณฑาล[จันทาน] ว. ตํ่าช้า. น. ลูกคนต่างวรรณะ. (ส. จณฺฑาล ว่า ลูกที่บิดาเป็นศูทร
มารดาเป็นพราหมณ์).
จัด ๑ว. ยิ่ง, เต็มที่, เกินปรกติมาก, มากหรือหนักไปในทางใดทางหนึ่ง, เช่น
ระเบียบจัด ธรรมเนียมจัด หิวจัด ร้อนจัด หนาวจัด แดดจัด; แก่เต็มที่ เช่น
ผลไม้แก่จัด. (ข. จาส่).
จัดจ้า ว. สว่างมาก, มีแสงกล้า.
จัดจ้าน ว. ปากกล้า, ปากจัด, เจ้าคารม.
จัดเจน ก. สันทัด, ชํานาญ, มีประสบการณ์มาก, เจนจัด ก็ว่า.
จัด ๒ก. ตกแต่ง เช่น จัดบ้าน, ทําให้เรียบ, วางระเบียบ, เรียงตามลําดับ, เช่น
จัดแถว จัดหนังสือ; นับ เช่น จัดว่าเป็นความดี.
จัดการ ก. สั่งงาน, ควบคุมงาน, ดําเนินงาน.
จัดแจง ก. เตรียมการ.
จัดตั้ง ก. ตั้งขึ้น, แต่งตั้งให้มั่นคง.
จัดประกัน ก. ทําให้แน่นอน.
จัดมั่น ก. ทําให้ได้โดยมั่นคง.
จัดสรร ก. แบ่งส่วนไว้โดยเฉพาะ, ปันไว้ใช้เพื่อประโยชน์โดยเจาะจง.
จัดหา ก. ไปเลือกเฟ้นหามา.
จัดจอง(โบ) น. ทุ่น, แพ, เรือน้อย, สัดจอง ก็ว่า. (ข. สาต่ ว่า ลอย, จง ว่า ผูก).
จัตตาฬีสะ(แบบ) ว. สี่สิบ. (ป.).
จัตวา[จัดตะวา] ว. สี่, ชั้นที่ ๔ (เดิมใช้เรียกข้าราชการที่มีลำดับชั้นต่ำกว่าชั้นตรีว่า
ชั้นจัตวา) เช่น ข้าราชการชั้นจัตวา; เรียกเครื่องหมายวรรณยุกต์รูปดังนี้ + ว่า
ไม้จัตวา, ตีนกา ก็เรียก. (ส.; ป. จตุ).
จัตวาทัณฑี น. ชื่อโคลง ๔ ชนิดหนึ่ง ซึ่งบาท ๒ ใช้พยางค์ที่ ๔ สัมผัส เช่น
ท้าวไทยนฤเทศข้า ขับหนี
ลูกราชสีพีกลัว ไพร่ฟ้า
พลเมืองบดูดี ดาลเดียด
กระเหลียดลับลี้หน้า อยู่สร้างแสวงบุญ.
(ชุมนุมตำรากลอน).
จัตวาศก น. เรียกปีจุลศักราชที่ลงท้ายด้วยเลข ๔ เช่น ปีจอ จัตวาศก
จุลศักราช ๑๓๔๔.
จัตุ[จัดตุ] ว. สี่. (ป. จตุ; ส. จตุรฺ).
จัตุร-[จัดตุระ-] ว. สี่. (ส. จตุร; ป. จตุ).
จัตุรงค์ ว. จตุรงค์, องค์ ๔, ๔ เหล่า.
จัตุรงคพล [จัดตุรงคะ-] น. จตุรงคพล, กองทัพมีกำลัง ๔ เหล่า คือ
เหล่าช้าง เหล่ารถ เหล่าม้า เหล่าราบ. (ป., ส. จตุรงฺค + เสนา).
จัตุรงคินีเสนา [จัดตุรง-] น. จตุรงคินีเสนา, กองทัพมีกำลัง ๔ เหล่า คือ
เหล่าช้าง เหล่ารถ เหล่าม้า เหล่าราบ. (ป., ส. จตุรงฺคินี + เสนา).
จัตุรพักตร์ ว. จตุรพักตร์, ''ผู้มี ๔ หน้า'' คือ พระพรหม.
จัตุรภุช ว. จตุรภุช, ''ผู้มี ๔ แขน'' คือ พระนารายณ์.
จัตุรมุข น. เรียกอาคารที่มี ๔ มุข.
จัตุรัส [-หฺรัด] น. เรียกรูปสี่เหลี่ยมด้านเท่าที่มีมุมภายในเป็นมุมฉากว่า
สี่เหลี่ยมจัตุรัส.
จัตุลังคบาท[จัดตุลังคะบาด] (โบ) น. เจ้ากรมพระตำรวจหลวงประจำ ๔ เท้า
ช้างทรงของพระมหากษัตริยหรือพระมหาอุปราชในเวลาสงคราม
เช่น จัตุลังคบาทบริรักษ์ พิทักษ์เท้ากุญชร. (ตะเลงพ่าย), จตุลังคบาท ก็ว่า.
จัตุโลกบาล[จัดตุโลกกะบาน] น. ท้าวจาตุมหาราช, หัวหน้าเทวดาในสวรรค์ชั้น
จาตุมหาราช มีหน้าที่รักษาโลกในทิศทั้ง ๔ เรียกว่า ท้าวจัตุโลกบาล
คือ ๑. ท้าวธตรฐ จอมภูตหรือจอมคนธรรพ์ รักษาโลกด้านทิศบูรพา
หรือทิศตะวันออก ๒. ท้าววิรุฬหกจอมเทวดาหรือจอมกุมภัณฑ์ รักษา
โลกด้านทิศทักษิณหรือทิศใต้ ๓. ท้าววิรูปักษ์ จอมนาค รักษาโลกด้าน
ทิศประจิมหรือทิศตะวันตก ๔. ท้าวกุเวร จอมยักษ์ รักษาโลกด้านทิศ
อุดรหรือทิศเหนือ, จตุโลกบาล ก็ว่า. (ป.).
จัตุสดมภ์[จัดตุสะดม] น. จตุสดมภ์, วิธีจัดระเบียบราชการบริหารส่วนกลางในสมัย
โบราณ โดยตั้งกรมหรือกระทรวงใหญ่ขึ้น ๔ กรม คือ กรมเมือง กรมวัง
กรมคลัง กรมนา มีเสนาบดีเจ้ากระทรวงว่าการในแต่ละกรมนั้น รวมเรียกว่า
จัตุสดมภ์ ซึ่งแปลว่า หลัก ๔. (ป. จตุ = สี่ + ส. สฺตมฺภ = หลัก หมายความว่า
หลัก ๔).
จันน. ชื่อไม้ต้นขนาดกลางถึงขนาดใหญ่ชนิด Diospyros decandra Lour.
ในวงศ์ Ebenaceae ผลสุกสีเหลือง หอม กินได้, ชนิดลูกกลมแป้นกลางบุ๋ม
ไม่มีเมล็ด เรียก ลูกจันอิน, ชนิดลูกกลมรี มีเมล็ด เรียก ลูกจันโอ.
จั่น ๑น. ช่อดอกหมากหรือช่อดอกมะพร้าวเมื่อยังอ่อนอยู่.
จั่น ๒น. เครื่องดักสัตว์ทั้งในนํ้าและบนบก มีรูปคล้ายกรง มีหลายชนิด;
เรียกประตูนํ้าอย่างโบราณที่ใช้ไม้ซุงขวางกันว่า ปากจั่น.
จั่นหับ น. กรงดักสัตว์ ด้านหน้ามีประตูปิดเปิดได้.
จั่นห้าว น. เครื่องยิงสัตว์ ใช้หอก หรือปืน หรือหลาว ขัดสายใยไว้
เมื่อคนหรือสัตว์ไปถูกสายใยเข้า ก็ลั่นแทงเอาหรือยิงเอา ใช้อย่างเดียว
กับหน้าไม้ก็ได้.
จั่น ๓น. ชื่อเบี้ยชนิด Cypraea moneta ในวงศ์ Cypraeidae หลังนูน
ท้องเป็นร่อง ๆ เปลือกแข็งเรียกว่า เบี้ยจั่น ในสมัยโบราณใช้ต่างเงิน,
เบี้ยจักจั่น ก็เรียก.
จั่น ๔น. เครื่องประดับคอชนิดหนึ่ง มีลักษณะคล้ายทับทรวงและจี้ ใหญ่กว่าจี้
แต่ย่อมกว่าตาบและทับทรวง.
จั่น ๕น. (๑) ชื่อไม้ต้นขนาดกลางชนิด Millettia brandisiana Kurz ในวงศ์
Leguminosae ดอกสีม่วงหรือม่วงคราม ลักษณะคล้ายดอกถั่วแต่ขนาด
เล็กกว่าเวลาออกดอกไม่ใคร่มีใบ เป็นไม้ประดับที่งาม. (๒) (ถิ่น-พายัพ)
ชื่อเห็ดชนิด Tricholoma crassum (Berk.) Succ. ในวงศ์
Tricholomataceae ขึ้นตามพื้นดิน ดอกเห็ดใหญ่ สีขาวนวล เนื้อหนา
ก้านใหญ่ ด้านล่างมีครีบ กินได้, เห็ดตีนแรด หรือ เห็ดตับเต่าขาว ก็เรียก.
จันโจษก. โจษจัน, พูดอึง, พูดกันเซ็งแซ่, เล่าลือกันอื้ออึง, ในบทกลอนใช้ว่า
จรรโจษ ก็มี.
จั่นดิน(ถิ่น-พายัพ) น. ต้นรากสามสิบ. (ดู รากสามสิบ).
จันท์(แบบ) น. จันทร์, ดวงเดือน. (ป.; ส. จนฺทฺร).
จันทน์น. ชื่อพรรณไม้บางชนิดที่มีเนื้อไม้ ดอก หรือผลหอม ใช้ทํายาและ
[จันทฺระ- ในกลอนบางทีอ่านเป็น จันทอน, จัน] น. ดวงเดือน, เรียกเทวดา
องค์หนึ่งในนิยายว่า พระจันทร์, ในตำราโหราศาสตร์เป็นชื่อดาว
พระเคราะห์ที่ ๒; ชื่อวันที่ ๒ ของสัปดาห์. (ส.).
จันทรกลา [-กะลา] (แบบ) น. เสี้ยวที่ ๑๖ ของดวงจันทร์, โดยอนุโลม
หมายถึงงามเหมือนแสงจันทร์อ่อน ๆ นวลตา เช่น ลางล้วนเผือกผ่องคือคิรี
ไกลาสรูจี แลพรายคือจันทรกลา. (สมุทรโฆษ). (ส.).
จันทรกานต์ น. แร่ประกอบหินที่มีค่าสูงชนิดหนึ่ง จัดอยู่ในพวกรัตนชาติ
มีโพแทสเซียมอะลูมิเนียมซิลิเกต (KAlSi3O8) เป็นองค์ประกอบสําคัญ
ปรกติมีสีขาวปนฟ้าหรือสีเหลืองขุ่นมัวอย่างนํ้านม แต่มีวาวขาวฉาบหน้า
เหมือนวาวมุกในหอยมุก หรือวาวแสงจันทร์ในหยาดนํ้าค้าง.
(ส.; อ. moonstone).
จันทรคติ น. วิธีนับวันและเดือนโดยถือเอาการเดินของดวงจันทร์เป็นหลัก
เช่น ขึ้น ๑ คํ่าถึงแรม ๑๕ คํ่า เป็นการนับวันทางจันทรคติ เดือนอ้ายถึง
เดือน ๑๒ เป็นการนับเดือนทางจันทรคติ. (ส.).
จันทรคราส [-คฺราด] (ปาก) น. ''การกลืนดวงจันทร์'' ตามความเข้าใจ
ของคนโบราณที่เชื่อว่าพระราหูอมดวงจันทร์, จันทรุปราคา ก็เรียก. (ส.).
จันทรพิมพ์ น. ดวงเดือน, รูปที่แลดูแบนแห่งดวงจันทร์, จันทรมณฑล
ก็ว่า. (ส.).
จันทรภิม (โบ) น. เรียกเงินที่พระมหากษัตริย์พระราชทานแก่ผู้ทำนาย
จันทรุปราคาได้ถูกต้องว่า เงินจันทรภิม ในข้อความว่า เมื่อจันทรุปราค
ได้เงีนจันทรภิม. (สามดวง).
จันทรมณฑล น. จันทรพิมพ์. (ส.).
จันทรวงศ์ น. วงศ์แห่งกษัตริย์เนื่องมาจากพระจันทร์, คู่กับ สุริยวงศ์. (ส.).
จันทรวาร น. วันจันทร์, จันทวาร หรือ โสมวาร ก็ว่า.
จันทรเศขร น. ผู้มีพระจันทร์เป็นปิ่น คือ พระอิศวร. (ส.).
จันทรุปราคา [จันทฺรุปะราคา, จันทะรุบปะราคา] น. ปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้น
เมื่อดวงอาทิตย์ โลก และดวงจันทร์โคจรมาอยู่ในแนวเดียวกัน ทําให้เงาของ
โลกตกลงบนดวงจันทร์บางส่วนหรือทั้งหมด, (ปาก) จันทรคราส. (ส.).
จันทรเม็ด[จันทะระ-] (แบบ) น. ปลาจะละเม็ด เช่น ปลาแมวลิ้นหมาปลาหมู
คชราราหู มีจันทรเม็ดและทรมาง. (สมุทรโฆษ).
จันทวาร[จันทะวาน] น. วันจันทร์, จันทรวาร หรือ โสมวาร ก็ว่า.
จันทันน. ชื่อตัวไม้เครื่องบนแห่งเรือนอยู่ตรงกับขื่อสําหรับรับแปลานหรือ
รับระแนง.
จันทันพราง น. ตัวไม้จันทันที่ไม่ได้อยู่บนหัวเสา.
จันเทา(โหร) น. ชื่อยาม ๑ ใน ๘ ยามในเวลากลางวัน. (ดู ยาม).
จันลอง ๑น. ลําธาร. (ข. ชฺรลง).
จันลอง ๒น. จังลอน.
จันเลา, จันเลาะน. ลําห้วย. (ข. เชฺราะ ว่า เหว, ลําธาร).
จั้นหล่อน. เครื่องกีดกั้นขวางทางในสมัยโบราณ ปักเสาสูงราว ๒ ศอก มีไม้เสา
ทับหลังขวางถนนเป็น ๒ แนวเยื้องไม่ตรงกัน ปลายต่อปลายเกินกันทั้ง
๒ ข้าง, ค่ายผนบ บ้านหล่อ จังหล่อ หรือ จำหล่อ ก็เรียก.
จันอับน. ชื่อขนมหวานอย่างแห้งของจีน มีหลายอย่างรวมกัน เช่น ข้าวพอง
ถั่วตัด งาตัด.
จับก. อาการที่ใช้มือแตะต้องสิ่งใดสิ่งหนึ่งตลอดจนกําไว้ยึดไว้; เกาะ เช่น
นกจับคอน; ติด เช่น เขม่าจับก้นหม้อ; กินหรือกลืน ในความว่า คราส
จับดวงอาทิตย์หรือดวงจันทร์; เริ่ม เช่น จับเรื่องตั้งแต่ตอนนั้นไป; เกาะ
กุมตัวไว้ไม่ให้หนี เช่น จับผู้ร้าย, (กฎ) เกาะกุมตัวไว้โดยเจ้าพนักงานผู้มี
อํานาจตามกฎหมาย, จับกุม ก็ว่า; กิริยาที่ทําขนมจีนให้เป็นหัว ๆ เรียกว่า
จับขนมจีน, ลักษณนามของขนมจีนว่า จับ หรือ หัว เช่น ขนมจีน ๕ จับ
หรือ ขนมจีน ๕ หัว.
จับกลุ่ม ก. รวมกันเป็นหมู่.
จับกุม ก. เกาะกุมตัวไว้ไม่ให้หนี เช่น จับกุมผู้ร้าย, (กฎ) เกาะกุมตัวไว้โดย
เจ้าพนักงานผู้มีอํานาจตามกฎหมาย, จับ ก็ว่า.
จับเขม่า ก. เอาเขม่าผสมนํ้ามันตานีเป็นต้นทาไรผมให้ดํา.
จับเข่าคุยกัน, จับหัวเข่าพูด (ปาก) ก. พูดปรับความเข้าใจกันอย่างใกล้ชิด.
จับไข้ ก. อาการที่เป็นไข้.
จับความ ก. จับใจความ, เข้าใจความหมาย.
จับงูข้างหาง (สํา) ก. ทําสิ่งที่เสี่ยงต่ออันตราย.
จับจด ว. ลักษณะที่ทําไม่จริงจัง ชอบเปลี่ยนงานบ่อย ๆ.
จับจอง (กฎ) ก. เข้าครอบครองที่ดินสาธารณะไว้เพื่อตน.
จับจิต, จับใจ ว. ติดใจ, เป็นที่พอใจ.
จับเจ่า ว. หงอยเหงา, หงอยก๋อย.
จับเชิง ก. ตกปลอกช้าง, ล่ามเท้าช้าง.
จับดำถลำแดง (สํา) ก. มุ่งอย่างหนึ่งไปได้อีกอย่างหนึ่ง, มุ่งอย่างหนึ่ง
กลายไปเป็นอีกอย่างหนึ่ง.
จับได้ไล่ทัน (สำ) ก. รู้เท่าทัน เช่น เขาจับได้ไล่ทันว่าเป็นเรื่องไม่จริง.
จับตัววางตาย (สํา) ก. กําหนดลงไปแน่นอนไม่เปลี่ยนแปลง, กําหนด
ตัวบุคคลให้ประจําหน้าที่โดยเฉพาะ.
จับตา ๑ ว. ถูกตา, เหมาะตา, เป็นที่พอตา.
จับตา ๒, จับตาดู ก. คอยเฝ้าสังเกต, จ้องระวังระไว.
จับตาย ก. จับตัวมาให้ได้แม้ว่าจะต้องทำให้ตาย.
จับปลาสองมือ (สำ) ก. หมายจะเอาให้ได้ทั้ง ๒ อย่าง, เสี่ยงทำการ ๒ อย่าง
พร้อม ๆ กัน ซึ่งอาจไม่สำเร็จทั้ง ๒ อย่าง.
จับปูใส่กระด้ง (สำ) ก. ยากที่จะทำให้อยู่นิ่ง ๆ ได้.
จับเป็น ก. จับตัวมาให้ได้โดยไม่ทำให้ตาย.
จับเปาะ (สำ) ว. ตรงเป้า เช่น ต่อยจับเปาะเข้าที่ปลายคาง.
จับผิด ก. จับความผิดของผู้อื่น, สรรหาเอาผิดจนได้.
จับพลัดจับผลู ก. จับผิด ๆ ถูก ๆ; บังเอิญเป็นไปโดยไม่ตั้งใจ.
จับแพะชนแกะ ก. ทําอย่างขอไปที ไม่ได้อย่างนี้ก็เอาอย่างนั้นเข้าแทน
เพื่อให้ลุล่วงไป.
จับมือ ก. ทักทายตามธรรมเนียมตะวันตกโดยบุคคล ๒ คน ประสานมือขวา
ของกันและกันแล้วเขย่า, เรียกอาการที่ครูสอนโดยจับมือผู้เริ่มเรียนให้ทำตาม
ในการสอนบางวิชาเช่น ฟ้อนรำ ดนตรี หรืองานฝีมือบางอย่าง เช่น จับมือรำ,
จับมือตีระนาด, โดยปริยายหมายถึงร่วมมือกัน เช่น ชาวบ้านจับมือกันพัฒนา
แหล่งน้ำ.
จับมือใครดมไม่ได้ (สำ) ก. หาตัวผู้กระทำผิดไม่ได้.
จับมือถือแขน (สำ) ก. ฉวยโอกาสล่วงเกินหญิงด้วยการจับมือจับแขน
ในเชิงชู้สาว.
จับไม้จับมือ ก. จับมือจับแขนแสดงความสนิทสนม.
จับยาม ก. นับยามตามหลักยามสามตา (ตรีเนตร) โดยนับตามหลัก ๓ หลัก
คือ อาทิตย์ จันทร์ อังคาร เวียนกันไป โดยนับขึ้นต้นที่อาทิตย์ ถ้าวันจับยาม
เป็นวันข้างขึ้น ให้นับเวียนขวาจากอาทิตย์ไปยังจันทร์และอังคาร ถ้าวันจับ
ยามเป็นวันข้างแรม ให้นับเวียนซ้ายจากอาทิตย์ไปยังอังคารและจันทร์ แล้ว
ทำนายตามตำรา.
จับระบำ น. กระบวนรําท่าต่าง ๆ. ก. เริ่มฟ้อนรํา.
จับลมปราณ น. วิธีกำหนดดูความคล่องของลมหายใจเข้าออกว่าฤกษ์ดี
หรือฤกษ์ร้าย.
จับลิงหัวค่ำ น. การเล่นเรื่องเบ็ดเตล็ดก่อนจะเล่นเรื่องที่แสดงจริงเพื่อ
เรียกคนดู เช่นในการเล่นหนังตะลุง หนังใหญ่ หรือโขน.
จับเวลา ก. ดูเวลาที่ใช้ในการทำสิ่งใดสิ่งหนึ่งเช่นในการแข่งขันกีฬา,
ดูเวลาให้ตรงตามที่กําหนด.
จับสายสิญจน์ ก. ควบจับด้ายเส้นเดียวทบให้เป็น ๓ เส้น หรือควบด้าย
๓ เส้นทบให้เป็น ๙ เส้นเพื่อให้เหนียว.
จับเส้น ก. บีบนวดเพื่อให้กล้ามเนื้อคลายตัว; โดยปริยายหมายถึงรู้จักเอาใจ
ผู้ที่จะให้ผลประโยชน์แก่ตน.
จับเสือมือเปล่า (สํา) ก. แสวงหาประโยชน์โดยตัวเองไม่ต้องลงทุน.
จับหลัก (สำ) ก. นิ่งอยู่กับที่, เช่น นกกระเต็นจับหลัก.
จับหวัด (โบ) ก. ใช้สมุนไพร เช่น ว่านเปราะ หัวหอม โขลกพอก
กระหม่อมแก้หวัด.
จับหัวเข่าพูด, จับเข่าคุยกัน (ปาก) ก. พูดปรับความเข้าใจกันอย่างใกล้ชิด.
จับหืด ก. อาการที่คนกำลังหอบหายใจไม่ทันเนื่องจากหืดกำเริบ.
จับกังน. กรรมกร, ผู้ใช้แรงงาน, ใช้เรียกผู้รับจ้างทำงานต่าง ๆ. (จ.).
จับกิ้มน. ชื่อขนมของจีนชนิดหนึ่ง มี ๑๐ อย่าง เช่น ฟักเชื่อม ถั่วตัด งาตัด
ข้าวพอง มักใช้เป็นของไหว้เจ้า. (จ.).
จับจ่ายก. ใช้เงินซื้อหา, มักใช้เข้าคู่กับคำ ใช้สอย เป็น จับจ่ายใช้สอย.
จับเจี๋ยวน. หม้อดินเล็ก ๆ มีพวยและที่จับสําหรับต้มนํ้า. (จ.). (รูปภาพ จับเจี๋ยว)
จับฉ่ายน. ชื่ออาหารอย่างจีนชนิดหนึ่งที่ใส่ผักหลาย ๆ อย่าง. (ปาก) ของต่าง ๆ
ที่ปะปนกันไม่เป็นสํารับ ไม่เป็นชุด. (จ.).
จับเดิมว. จําเดิม.
จับปิ้งน. เครื่องปิดของลับของเด็กหญิง ทําด้วยเงิน ทอง หรือนาก เป็นต้น,
กระจับปิ้ง จะปิ้ง ตะปิ้ง หรือ ตับปิ้ง ก็เรียก. (ม. จะปิ้ง).
จับโปง(โบ) น. ลมที่ทําให้ปวดเมื่อยตามข้อต่าง ๆ.
จับยี่กีน. การเล่นพนันของจีนชนิดหนึ่ง มีไพ่ทําด้วยไม้แผ่นบาง ๆ รูป
สี่เหลี่ยมผืนผ้า ๑๒ แผ่น. (จ.).
จับสั่นน. ชื่อไข้ที่เกิดเพราะถูกยุงก้นปล่องที่มีเชื้อมาลาเรียกัด มีอาการหนาวและสั่น,
ไข้จับสั่น หรือ ไข้มาลาเรีย ก็เรียก. (อ. malaria fever, malaria, paludism).
จัมบก, จัมปกะ[จําบก] (แบบ) น. ต้นจําปา เช่น จัมบกตระการกรร- ณิกาแก้วก็อยู่แกม.
(สมุทรโฆษ). (ป., ส.).
จัมปาน. จำปา, แหนบรูปคล้ายกลีบดอกจำปาซึ่งติดอยู่กับแกนในประแจจีน
สำหรับยันไม่ให้กุญแจหลุดออกจากกัน.
จัมมะ(แบบ) น. จรรม, หนังสัตว์. (ป.; ส. จรฺม).
จัว(ถิ่น-อีสาน) น. สามเณร.
จั่ว ๑น. เครื่องบนแห่งเรือนที่ปิดด้านสกัดหลังคาสําหรับกันลมและแดดฝน
มีรูปเป็นสามเหลี่ยม, หน้าจั่ว ก็ว่า.
จั่ว ๒ก. ลากไพ่จากกองมาเปิด, เปิดไพ่ในกอง.
จั๊วะว. คําแต่งคํา ขาว ให้รู้ว่าสีขาวมาก, จ๊วก ก็ว่า.
พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๔๒